Türkiye’nin modern çağ Avrupa’sı gibi riyazileşmesi ve siteleşmesi, dört beş asır geri dönerek rönesansı yaşamaya başlaması demek değildir (…) Bugün rönesanstan bilet alıp tekrar Yirminci asra gelemeyiz (…) kabullenişimiz, rönesansın modern çağ içindeki bütün neticelerini idrak ve ona süratle intibak hamlesinden başka bir şey değildir. Bu idraki ve intıbaki çabuklaştıracak (…) düşünme ve yaşama prensiplerini ararken riyazileşmeyi ve siteleşmeyi buluyoruz (…) Avrupa’ da nüfus kesafeti arttıkça hayat mücadelesi şiddetlenmiş ve bu yüzden çoğalan amelî zaruretler, amelî zekayı fazla inkişaf ettirmiştir (…) Şark haddinden fazla tenha olduğu gibi, nüfus kesafeti de Avrupa’yı haddinden fazla kalabalık hale sokmuştur. Bu sıkışıklık Avrupa kafasını congestion= ihtikan halinde bulunduruyor (…) Bizim vaziyetimiz tamamıyla aksinedir. Tenhayız. Yeni endüstrileşiyoruz. Eski mistik ve iptidai dünya görüşümüzü yeni terk ediyoruz (…) bir yandan riyazileşirken, bir yandan da bize tarih ve iklim nimeti olan Şarklıya has kuvvetli seziş hassamızı iptidai mistik halinden mes’ud yeni terkiblere doğru tekamül ettirmeliyiz. Siteleşmeye ve büyük nüfus topluluğu vücude getirmeye mecburuz; Avrupa’nın (…) boğucu kesafetine girmeye bizi mahkum etmeyecek kadar geniş topraklarımız vardır” (SAFA, 1990, s:185- 89).
Peyami Safa bu satırlarını okuduğumuz kitabını 1938’de yazdı. Bugün nüfus kesafeti bakımından çok büyük kentlere kavuştuk. Ancak Peyami Safa’nın insan kesafetinden doğmasını beklediği “amelî akıl” Avrupa’nın ekonomik üstünlüğünü yıkamamış görünüyor. Dahası konut stoklarının oluşturduğu yapılaşmaların bir “kent” olduğu da şüphelidir. Evet caddeler, meydanlar, iş merkezleri, elektrik- doğalgaz tedariki,trafik işletimi, parklar, bahçeler bulunmaktadır. Ancak acaba bu “kent” mi? Mistik ve muhafazakar kitlelerin kırlardan koparak gözüne kestirdiği merkezleri sahiplenilecek ve tatmin olunacak bir nesne haline getirdiğini görmek entelektüelleri niçin şaşkına çevirmemektedir? Eski hayat zevklerimizle hakiki bir muhasebe içine girmemiş olmamızın, taşı toprağı altın denilecek belli merkezleri barbarca işgal etmemizin, bu zihniyeti beslediği açık. Kuşları dahi düşünüp evinin saçak altlarına “kuş evi” yapan kuşaklardan gelen nesillerin, soluk alınamayacak gökdelenler ve apartmanlara heveslenip “yükselmeleri” nasıl açıklanabilir?
Öncelikle kavramsallaştırma ihtiyacı vardır. Hatta bir ayrıma. Gündelik dilimizde kullandığımız “kent” ile “şehir” kavramlarını ayırmak ve ikisini de kendi kültür aidiyetlerinin tanımlarına kavuşturmak başlangıç sayılabilir.
Antik kültürde toplum bir “civitas” idaresi altına girmişti. Latincedeki civitas ve bunun karşılığı olan Polys kelimelerini Türkçe’ de aradığımız zaman: kent devlet, Fransızca karşılığı olan ‘cite’ kelimelerine ulaşırız. Romalıların Civitas’ ı ile bugünkü lügat karşılıkları arasındaki