Türkçe nasıl bir dildir? -2-

 

Türkçe nasıl bir dildir?

-II-

Türkçenin nasıl bir dil olduğuna ilişkin ilk yazımda bu dildeki köklerin somut olduğunu söylemiştim. Türkçenin nasıl bir dil olduğu hakkındaki bu yazıların ele alacağımız örneklere de bir çerçeve oluşturacağını umarım.

Başlığı oluşturan soruya pek çok cevap verilebilir. Bir kısmı lise bilgisi olduğu ve bunları hemen hemen herkesin az çok bildiğini varsaydığım için onlara değinmiyorum. Nelerdir bunlar: Efendim işte Türkçe Ural-Altay dil kolunun (artık bu ‘aile’ tartışmalı bir bilgi olarak değerlendirilse de) Altay koluna bağlı sondan eklemeli bir dildir. Büyük ve küçük ünlü uyumları vardır. Kurallı öge dizilişinde yüklem sondadır. Özne-yüklem uyumuna ilişkin kuralları vardır falan. Detaylarına girmeye gerek yok.

Türkçe Nasıl Bir Dildir’in birincisinde “barbar dili” diye bir kavramdan söz ettim. Barbar dili nedir? Barbar dili, medeniyet oluşturmamış halkların dilleridir. Bu dillere medeniyetle ilgili bütün sözcükler dış kültürden girmiştir. Bütün göçebe dillerinin, medeniyet dairesi oluşturmamış tüm dillerin birer barbar dili olduğunu düşünüyorum doğal olarak. Bu cümleye göre, yuvarlayarak da söylüyorum,  Yunan- Roma-Çin- Hint- Fars medeniyetleri ve bunların dilleri hariç tüm topluluklar uzun yüzyıllar boyu 'barbarlık' diye adlandırdığımız yaşama şekline sahiptiler ve bu medeniyet dairelerinden birine, birkaçına baskıyla dâhil oldular. Medeni milletlerin yaşam şekline intisap ederken de onların kullandığı alet edevattan tutun da medeniyetin temelini oluşturan şehircilik kavramlarına; müzik, felsefe, edebiyat vb. alanlarına ilişkin kavramlara isim vermek zorunda kaldılar. Çoğunlukla sözcüğün kendisini alma biçiminde gerçekleşen bu durum bazen tercüme yoluyla gerçekleşti. Bir dilin medeniyet dili olup olmadığını anlamak istiyorsanız şehirle ilgili kavramlarına bakacaksınız, o dilin kendisine mi ait, dışarıdan mı alınmış. Kendisine aitse medeni dildir, dışarıdan alınmışsa barbar dilidir. Türkçede de, örneğin bir medeniyet göstergesi sayabileceğimiz ev’le ilgili tüm kelimeler başka dillerden alıntıdır: salon, balkon (Fransızca) baca, merdiven, pencere (farsça) vb. yığınla örnek verilebilir. Lafa gelince üfürüen çok sayıda milliyetçi tarihçi vb var. Türkler medenidir, pek çok şehir kurmuştur filan. Türkler şehir kurdularsa şehircilikle ilgili sözcükler Türkçe olmalıdır. Bu kadar net! Bir de soyut sözcüklere bakacaksınız, kök müdür, türev midir. Kökseler o dil medeniyet dilidir, türevseler o dil barbar dilidir!

Asyatik dillerin çoğu, Afrika dilleri, Amerikan ve Avusturya yerlilerinin dilleri elbette ki bu kapsamdadır. Medeniyeti kendileri icat etmeyip- bu bağlamda tüm göçebeler ve dilleri olarak düşünülebilir- dışarıdan alan tüm halkların dilleri barbar dilidir. Neden? Çünkü bunlara medeniyetle ilgili kavramlar medeniyeti icat eden milletlerin dilinden girmiştir; doğrudan ya da tercüme olarak.

Benim Türkçeye ve ilişkin perspektifimin esaslarını şöyle sıralayabilirim:

1.    Türkçe bir barbar dilidir ve bu Türkçe konuşan herkesin kıymetini bilmesi gereken büyük bir güzelliktir.

2.    Dünyanın kadim dillerinden biridir. Kökleri binlerce yıl öncesine dayanır. (bu esasen saçma bir cümle, eski dil, yeni dil diye bir şey olacağına inanmıyorum. Evrime, dilin nasıl doğduğuna, dillerin tek bir dilden doğup doğmadığına, farklı yerlerdeki insan topluluklarının dil aşamasına geçip geçmediğine girmeden söylüyorum, bütün diller benzer tarihlerde oluşmaya başladı. Burada pek çok yerde kullanılan 'kadim dil' ifadesi kanıtlarla eskiye götürülebilir manasındadır. Her dilin dilcileri bunu göstermeye çalışıyor, bizim dilimiz daha eski, çünkü biz eskiyiz, giderek hepiniz bizden türediniz falan gibi teraneler için. Diyeceğim o ki tüm diller insanlık kadar eskidir. Esperanto gibi yapay dil saçmalığından bahsetmiyoruz burada. İnsan türünün en büyük mucizesi olan dilden söz ediyoruz.)

3.    Bu dili konuşanların kahir ekseriyeti 19-20. yy. gibi oldukça geç dönemlere kadar gayrımedeni/ göçebe olarak yaşıyorlardı. Yerleştirilmeleri çok kolay olmadı. Kanlı fermanlar çıkarıldı. Saraydaki üç beş şaire, devlet erkanına bakarak nasıl oluyor diye düşünmeyin. Unutulmasın ki Baki’den üç yüz yıl sonra Dadaloğlu “Ferman padişahınsa dağlar bizimdir”i zorunlu iskan kanuna karşı yazmıştı. 1950’ler kadar Anadolu’da yarı göçebelik çok yaygındı.

4.    Oğuzlar Anadolu’ya geldiklerinde bütünüyle gayrımedeniydiler, dilleri de buna göreydi.

5.    Türkçe 10. Yüzyıla kadar 3-5 bin kelimeden ibaretti. Bu kelimeler Oğuzların ruhuydu ve tüm yaşamlarını ifade ediyordu. Bunun en doğrudan kaynağı Dede Korkut Hikâyeleridir.

6.    Türkçedeki bütün sözcükler somut köklere dayalıdır.

7.    Türkçe, eylemlere dayalı bir dildir. Bir kelimeden başka bir kelime yapma olarak açıklanabilecek “türeme” örneklerine baktığımızda ezici çoğunluğun eylemden yapılma adlar (tütün, açık, kısa, düzen, sevgi, uçak, kırık vb..) olduğunu görürüz. Öte yandan adlardan eylem yapan ekler çok sınırlıdır. Hemen hemen tüm adlar -le, -la eki getirilerek eylemleştirilir (izle-, özle, sabahla-, dinle-, gözle, oyala-, unla-, tuzla-, akla-,…).

8.    Türkçe kısa cümlelere dayalıdır. Bunun en güzel kanıtı da Türkçe bağlaç olmamasıdır. Kullandığımız bağlaçlar Arapça-Farsça kökenlidir.

9.    Türkçe tek heceli bir dildir. Köklerin ezici çoğunluğu tek heceden ibarettir, bazı kökler kullanımdan düşmüş ama türevleri yaşıyor. Bazı türevlerle kök arasında ilişki kurmak zor. Bunlar bu nedenle çok heceli gibi görünüyor. Bu sebeple Türkçede tek heceye inmedikçe kökü bulduğunuza emin olmamalısınız. İstisnası var mıdır? Tek tük belki ama onları da “henüz açıklanamamış” sınıfına koymakta sakınca yok. Türkçedeki ekler de benzer şekilde tek hecelidir (Ayrıca eklerin önceden ayrı birer kelime olduklarına dair de yaygın bir kanı var).

10. Türkçedeki asıl atasözleri tamamen doğaya bakıştan gelir. Analoji kaynağı doğadır. Atasözleri ve deyimler soyut olanı somutlaştırarak anlatmaya dayalıdır.

11. TDK üretimi sözcükler Türkçe dil kurallarına uygun ama Fransızca düşünüş ve anlam dünyası referans alınarak yapılmıştır. Doğal olarak dil sadece gramer kuralları demek olmadığı ve aynı zamanda düşünüş ve bakış tarzı da demek olduğu için bu sözcükler tercümedir. (Şöyle bir örnekle açıklamaya çalışayım; Türkçeleştirme söz konusu olduğunda bugün ‘doğal’ dediğimiz sözcük yerine ‘tabiat’ ve “natural” olmak üzere iki sözcük vardır. Bunlardan birincisi Arapçadır ve “damga” anlam köküne dayanır, ikincisi, yani ‘natural’ Fransızcadır ve “doğmak” ile ilişkilidir. TDK’cilerin türettiği  “doğal” sözcüğü de “damga”yla değil “doğmak”la ilişkilidir.)

12.  Bu maddelerden en önemlileri 6-7 ve 8. Maddelerdir çünkü bütün barbar dilleri bu özellikleri göstermelidir mantık olarak.

 

Yerleşik hayata geçen ilk toplumlar maddeye şekil verme konusunda en ileri gidenlerdi: Taşa, metale, ağaca…(Siz bakmayın Şükrü Erbaş gibi bazı ilerici şairlerin; tarihi, insanın doğaya hâkim olma mücadelesi, ilerlemeyi  doğaya tahakküm sanmalarına/ ‘Biçim veremediğimiz şeylerin biçimini alıyoruz’diyerek) Şekil vermek doğayı bozmaktır.  Uygarlık tarihi doğayı bozmanın da tarihidir. Her şey hayatta kalmak içindi. (canlıya özgü içgüdü, Darwin) Hem de daha kolay, daha konforlu biçimde. (canlıya özgü, zekâyı bu çıkardı ama insan istismar etti, en az çaba yasası). Ve hiçbir canlı türü binlerce yıl sonrasını düşünerek eylemez. Her şey anlık ya da yakın gelecekliktir. Yakın gelecek için 1 yıl iyi mi?

Karnını kolayca doyurmak ilk meseleydi. Buna yarayan her şey benimsendi, bunu sağlayan herkes toplulukta değer kazandı. Avlanmada işi kolaylaştıran ilk aletleri düşünün, ne büyük mucize! Atıyorsun ve hayvana saplanıyor. Ya ilk strateji: Toplu saldırıyorsun ve etrafını kuşatıyorsun. Müthiş! İnsan yavaş ama kendinden emin adımlarla hayatta kalmayı garantiliyordu. 2. Buzul Çağı iri hayvanlar için kötü geçti. Çoğu yok oldu ya da bedensel küçülmeye uğradı. İnsan için bir mucize daha!

Tanrı henüz teke inmemiş, Sümerlere bile çok var. İlk evcilleştirmeler, tarımın keşfi…

Sonrası çorap söküğü gibi. Evcilleştirme ve tarım birleşince yerleşik hayat mümkün hâle geliyor. Biriktirmek mümkün hâle geliyor. Tabii mülkiyet. Tanrı fikri, daimi tapınak, güvenliğin sağlanması. Hiyerarşinin icadı. Ama rahipler hâlâ egemen değil. Savaşçılar egemen.

Uygarlık böyle gelişiyor. Ama ıssız steplerde değil. Çoğunlukla deniz kıyılarında, belli merkezlerde. Issız steplerde ise üç beş çadırdan ibaret topluluklar var yüzyıllardır. Tüm hayatları hayatta kalma savaşıyla geçiyor. Doğayla kâh bütünleşerek kâh mücadele ederek.

Dil? Herkesin ihtiyacına göre gelişiyor. Şehirleri kuranlar medeniyetlere dönüşüyor ve dilleri de ilk medeni kavramları icat ediyor. Kavramlarla gelişiyor hayat artık, somutluklarla değil. Sosyal hayat diye bir şey çıkıyor, nezaket çıkıyor, görevler ve sorumluluklar, sınıflar…

Öbür tarafta ise her şey aynı. Temel yaşam şekli değişmiyor çünkü. Ava çıkılacak, hayvanlar toplanacak, et kesilecek, yağ yapılacak, odun toplanacak, atlara su verilecek, çadır toplanacak, göçülecek. Temel hayat tarzı değişmeyince dil de çok değişmiyor. Değişmiyordan kastım sözcük sayısının artması bakımından.  Bu olmuyor, ama dil değişiyor tabii. Şu ya da bu sebeple aynı dili konuşanların bir bölüğü ayrılıp başka bir yere gittiğinde kısa bir süre sonra iki topluluğun dili birbirinden oldukça farklılaşıyor. Söyleyiş, telaffuz, farklı bazı kelimeler vb.. Oğuzca ile Yakutça kadar uzak ya da Azerice kadar yakın.

Uygarlık kurulmadan önce, yani demek istiyorum ki insan sökülmeden, sevişmek sekse, söz edebiyata, küğ şiire dönüşmeden, deneyim bilgiye terk edilmeden önce, hatta doğa diye bir şey icat edilmeden önceyi de ekleyebiliriz, yani bütünlük parçalanmadan önce, bu dünya daha kategorilere ve bilgi alanlarına bölünmeden önce, henüz emperyal mavisi düşler kurulmuyorken, henüz tanrılar eğlenceliyken de bir dil vardı. Türkçe gibi barbar dilleri, yani medeniyete sonradan ve zorla dâhil edilmiş toplulukların dilleri bize neyi kaybettiğimizi, e aslında kimse kaybetmez durup dururken, elinden alınır onlar, bizden neyi çaldıklarını çok güzel gösteriyor.

 

 

 

 

türkçe nasıl bir dildir -1-

 

Türkçe nasıl bir dildir?

I.              

Türkçedeki bütün kökler somuttur. Bazı araştırmacılar birkaç sözüm ona soyut kök örneği vererek bu teze karşı çıkarlar. Karşı çıkarlar hafif kalır hatta, direkt saldırırlar. Tabii şimdi konuyla ilgisiz birine tuhaf görünecektir bu söylediğim. Soyut sözcük var diyenler yok diyenlere saldırıyormuş. Yok daha neler?!

Ama böyledir bu. Çünkü “soyut sözcük var” demekle “soyut sözcük yok” demek arasında çok fark, hatta koca bir dünya vardır. Çünkü “soyut sözcük” medeniyet demektir. Türkçede soyut sözcük yoktur dediğinizde Türkçe ilkel bir dildir, barbarların dilidir demiş oluyorsunuz. Dolayısıyla “medeniyet”in varılmak istenen en ulvi yer olduğunu bellemiş olanlara böyle bir sav, Türkçeye ve Türklere küfür gibi geliyor.

Necip Türk milleti nasıl barbar olabilir ki?

Denklemlerle ilerleyen akıl daima saçmalar: Medeniyet güzel bir şeydir, Türkler şahane bir millettir, o hâlde mutlaka medeniyet kurmuş olmalılar, hatta medeniyeti onlar icat etmişlerdir.

Medeniyeti en yüce değer olarak görmeyi temel saik eyleyen bu oyunu sen daha çok kaybedersin oğul!

Peki, o medeni memleketlerde, durumu erken kavrayanlar medeniyetten uzaklaşmaya çalışıyor, o nasıl olacak? Ama senin gözlerin medeniyetin parlak ışıkları ile öyle kamaşmış ki bir şey görmüyorsun. Karanlık kadar fazla aydınlık da kör eder gözleri.

Bu kısım ‘dilci’ akıllarınca göstererek bazı soyut sözcükleri diyesiler ki, Türkçe bir medeniyet dilidir. Oysa o soyut denilenler doğru bir bakışla incelenmeyi bekliyor. Eğer soyut görünüyorsa bilin ki ondaki somutluk görülememiştir. Buna inancım tam. Türkçede soyut sözcük yoktur evet, tersi durumun muhakkak bir açıklaması vardır. Mesela “üzmek” soyut gibi ama asıl anlamı “bir şeyi kırmak”.

Neden böyledir? Çünkü Türkçe bir göçebe dilidir, hatta bir barbar dilidir. Soyutluk medeniyet demektir. Ve Türkler medeniyet kurmamıştır, Türkçede medeniyet kelimesi de yoktur.

( Bkz. 2008’de yazdığım şiir: https://yaban-ci.blogspot.com/2011/07/som-turkce-mehmet-isten.html)

Tarih ve tarihçiler ideolojiktir ve yalan söyler, dil doğrusunu gösterir. Dil, verileri bakımından ideolojik değildir. Her şey öylece ortadadır: Bilmeceler, ninniler, alkışlar, kargışlar, ağıtlar, masallar, atasözleri, deyimler, türküler… Bunlar somut verilerdir. Bunları yorumlayan göz ideolojiktir. Somutluk oyunu bozar.

İki ideoloji var: Biri medeniyettir diğeri barbarlık. Sağ, sol, milliyetçilik, dincilik, liberalizm, komünizm… Hepsi medeniyetten yanadır. 

Türkçeye baktığımızda bu dili barbarların icat ettiğini ve kullandığını hemen fark ederiz. Soyut sözcük yoktur, eylem ağırlıklıdır ve medeniyete ait tüm sözcükler yabancıdır ya da tercümedir.

Dillerde kök üretimi nedir, ne zaman olmuştur, devam etmekte midir?

Dillerin en eski dönemlerinde isimler ve fiiller yavaş yavaş adlandırılmıştır. Nereden biliyoruz? Geriye doğru gittikçe, tüm dillerdeki sözcük sayısı azalıyor çünkü. Daha da geriye giderseniz dillerde çok az sözcüğün olduğu dönemlere varacaksınız, kaçınılmaz. Dünyayı adlandırdıktan sonra kök üretimi durdu. Bütün yeni şeyler, eski şeylerden yola çıkılarak adlandırıldı. Analoji ya da soyutlaştırma yani mecazlaştırma yoluyla. Diğer dilleri bilmiyorum ama Türkçeyi biliyorum. Elimizdeki iki kaynakta, Kitabeler ve Divan-ı Lugati’t Türk’te ne varsa odur. Bunlardan sonrasında tamamen sıfırdan üretilmiş sözcük yok. Bunlarda var olan köklerden elde edildi bütün yeni sözcükler. Peki kaç sözcük vardı bu ikisinde? Kitabelerde birbirinden ayrı 700 kadar sözcük var. DLT’de ise yaklaşık 1000. İsmet Zeki Eyüboğlu çok kıymetli çalışması Türkçe Kökler Sözlüğü’nde 1200 kadar kök saptadığını söylüyor.*

Bugün yaklaşık 100 bin sözcüğü olan bir dilimiz var. Bu yüz bin sözcük yine bu 1200 kadar köke dayanmaktadır. Bu kökler de somuttur.

Türkçe bir barbar dilidir, barbar gayrımedeni demektir. Barbar, ilkel değildir ama medeni de değildir. Barbarda kültür medeniyete dönüşmemiştir. Kültürün medeniyete dönüşmesi bir zorunluluk değildir. Marks’a göre, Keynes’e göre ve bilumum Avrupacı-ilerlemeci düşünürlere göre kültürler medeniyete dönüşür. Ama aslında zorunluluk değildir. Afrika’daki, Amerika’daki ilkel kabileler bunun en güzel kanıtı: Medeniyete dönüşmemiş bir kültürle gelmişler bugüne kadar. Medeniyet yayılmacıdır, kültürleri kendisine dâhil eder. Dünya böyle dünya olmuştur.

Barbar Türkler bundan, yani bir medeniyet dairesine girmekten kurtulamamış. Yaşadıkları coğrafyada bundan kaçmaları da pek olası değil. Etraflarını çeviren Budizm, İslamiyet ve Hristiyanlık gibi tek tanrılı dinler, yatuk dinleri yaratıyor bu baskıyı ve Arap-Çin-Hint- Roma medeniyetleri yaratıyor. Medeniyet dairesine girmeleri kaçınılmazlaşıyor.

Türk geniş bir coğrafyanın ve dünyanın en kalabalık halklarından birinin adı, bir ırk değil. Bir toplam: Gayrımedeni, devletsiz, yazısız, edebiyatsız, şehirsiz, felsefesiz, bilimsiz bir halk. Asyatik ama öylesine geniş bir coğrafya söz konusu ki birbirine fizik olarak bile benzemeyen Türkler var. Gevşek bir topluluklar topluluğu. Federasyon ya da konfederasyon değil, devlet değil, topluluklar topluluğu. Ortak tarafları Türkçe. Konuştukları dil. Yine aynı coğrafi genişlik nedeniyle dil de pek çok farklı özellik gösteriyor ama Türkçe yani sonuç olarak. Bizim konuştuğumuz ise Türkçelerden biri olarak Oğuzca.

Göçebeler ve yerleşim kurmamışlar, çadırlarda yaşıyorlar. Erken dönemlerde medeniyet dairesine girenler var, Uygurlar gibi, ama “Türk” adıyla maruf olanlar çizdiğim genel karakteristiği gösteriyorlar. Kendi konuştuğumuz dili geriye doğru sürdüğümüzde elimizdeki en mühim kaynak Kaşgarlı Mahmud’un Divan-ı Lugati’t Türk’ü. Ondan 300 yıl kadar önce yazılmış ve dikilmiş olan Kitabeler de önemli. Mesela o ‘bengütaş’lara kazıyarak Kitabeler’i dikenler çizdiğim gibi bir halk. Göktürk Devleti. Göktürkler diye bir boy, kol, halk yok aslında. O bir çatı. Altında göçebe yaşayan ve Türkçe konuşan yüzbinlerce gayrımedeni var. Bir bölümü de bizim konuştuğumuz dili konuşuyor. Gevşek ve yatay bir birliktelik. Çoğu zaman iç mücadeleler var. Türkçe konuşan bir topluluk Türkçe konuşan başka bir toplulukla savaşıyor falan. Birbirlerini yağmalıyorlar. Bir boy gelip dışarıdan çatının altına giriyor, bir boy çatıdan çıkıyor falan. Şehirleri yok, evleri yok, Kağan bile çadırda yaşıyor, kurumları yok. Böyle devlet mi olur? Böyle medeniyet mi olur? Besbelli ki önemli bir aile böyle bir çatı oluşturuyor: Aşina ailesi. Geniş bir aile, kendi epiğini yaratıyor. Bu Hanedan’ın tebaası kim peki? Başıbozuk sürüsü! Birbirleriyle ve Kağan’ın devletiyle mücadele halindeler. Obalar halinde yaşayan ve var olma savaşı veren binlerce kişilik topluluklar… Bir tanesi Anadolu’ya gelenlerin ataları. Böyle bir yapı görünce güvenlik gerekçesiyle içine dâhil oluyorlar. Aslında sürülerini gütmek, oyunlarını oynamak, kızlarını oğullarını evlendirmek istiyorlar. Savaşla falan bir işleri yok aslında ama böyle bir yapıya dâhil olmanın bedelleri var.

Böyle bir halkın dilinde soyut sözcük olması tuhaf olurdu. Başka dillerde de bence böyle gelişti işler, bilmiyorum. Mantığım böyle olması gerektiğini söylüyor.  Ama dilleri kendi akışında gelişti, hayat tarzları, şehirler, bilimler vb. oluştukça onların isimleri oluştu. Belli bir aşamadan sonra zırt diye soyut bir kök çıkması, soyut bir kök yaratmaları mümkün mü? Bana doğal görünmüyor. Bizdekine benzer gelişmesi mantıklı. Fakat akış doğal olduğu için seçmek zor belki. Türkçenin geçirdiği iki büyük kırılma, anomali Türkçeyi görmeyi kolaylaştırıyor. Birincisi İslamiyet’in kabulü ve onunla beraber girmeye başlayıp Türkçeyi işgal eden Arapça-Farsça kelimeler, ikincisi Batılılaşma ve dilimize hücum eden Batı kökenli sözcükler. İkisi de medeniyet işgali. Bu iki medeniyet işgalini çıkardığınızda ana Türkçe’yle karşı karşıya kalıyorsunuz. Bunun için DLT’ye bakmak kâfi. Oradakilerin hepsi Türkçe değil ama Türkçenin hepsi orada!

 

 

·        

Türkçe Kökler Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 1989, Syf.10

ESKİ BİR TÜRKÇE SÖZCÜK OLAN "KENÇLİYÜ" ÜZERİNE BİR ETİMOLOJİ DENEMESİ VE DÜNYANIN EN ESKİ SOSYO-EKONOMİK BULUŞU "YAĞMACILIK"

orta asyadaki göçer türkler arasında uygulanan tarihin en eski ve en pratik sosyo-ekonomik denge sistemi üzerinde çalışıyorum. "kençliyü"
etimolojik olarak gençleşme anlamına gelen bu sözcük budama, kesilen dalın yerine yeni ve taze bir dalın gelmesi, yenilenme gibi anlamlarla ilişkili. eski türklerde "kençliyü" bir çeşit dağıtma töreni. ekonomik açıdan sosyal sınıflar arasında uçurumun oluşmasına engel olmak, dengeli bir mülk dağılımının oluşabilmesi ve malı daha az olanın çok olandan payını alması gibi anlamlara geliyor..
farsçada bundan durum-anlam ilişkisiyle "han-ı yağma" şeklinde bahsedilmiş ve kimi osmanlı manzum eserlerinde bu şekliyle geçmiştir.
farsça yüzünden "yağma" sözcüğüyle ilişkilenen "kençliyü" sonraki yüz yıllarda yağma-talan gibi sözcüklerdeki olumsuz anlamlar tarafından istila edilmiş, yerleşik hayat ve devletleşmenin getirdiği yapılar sonucu (örneğin mülkiyetin korunması vs..) unutulmuştur. oysa "kençliyü" divan-ı lügat'it türk'te az önce bahsettiğim gibi olumlu bir sözcüktür ve ismi ile müsemma olduğu geleneğin mantığını da ortaya koyar.. yağma sözcüğüyle ilişkilenmesi için abdulkadir inan iranlıların bunu ilk kez oğuzların "yagma boyu"nda rastlamış olabileceklerini sebep gösteriyor. (gerçi farisilere komşu olan bu boy yağmacılığıyla da meşhur olup farsça "garet ve tarac/yağmacı- zorba" isimleriyle de anılmıştır)
kençliyü genellikle bahar aylarında obanın en varlıklı kişilerinin veya o yıl /ganimette, mahsülde, avda veya ticarette/ işi en rast giden varlıklı kimselerin bazen tek başlarına bazen bir kaçı bir araya gelerek mallarını halka ve bilhassa yoksullara açmalarıdır. bu zamanla obalar arasında yahut kendi obasında bir beylik iddiasında olanların şereflerini yükselten saygınlığını arttıran geleneksel bir tören halini almıştır. önceleri kençliyü törenlerinde kişi tüm varlığını dağıtıma açarken sonraki dönemlerde şamanizmin kutsal sayıları olan dokuz ve katları adedince, attan deveye, sığırdan koyuna malının ve mülkünün belli bir kısmını dağıtıma açardı. dede korkutta pek çok hikayede "dağ gibi et, tepe gibi ekmek yığdırılır, göl gibi kımız döktürülür, İnsanlar da bu 90 atla 900 sığırın ve 9000 koyunun eti ile 90 havuz kımızı yağma eder, eğlenir yer içerler.." bu törenlerde ikram edilen kap kacağa kadar bütün mal yoksullar tarafından paylaşılırdı. ikram yapılan altın ve gümüş kaplara "diş kirası denir ki bu halen anadoluda kullanılan bir deyimdir. nişan, düğün sünnet gibi törenlerde yapılan ikramın kabı kacağı misafirlere hatıra olarak hediye edilir. buna da iç anadoluda, hidik-hedik-diş kirası gibi isimler verilir.
aşık paşazade tarihin'de orhan bey'in şu sözleri aktarılır: "bugün yoksulun, varlıklının eli bey malına değmelidir; değdi mi yıl boyu eline varlık geçer.. bey dediğin esirgemez..." osmanlı döneminde de bu geleneğin kısmen yaşatılmış olduğunu mütercim asım efendi'nin "burhan-ı kat" çevirisindeki 'han-ı yağma' deyiminin izahında görüyoruz:
"han-ı yağma .. ol taama denir ki selâtin düğünlerinde ve sair bazı kibar ve kürema pişirdüp cümleye sılayı taam ederler, her kim olursa gelüp tenavül ederler. sela-tin-i hakaniye-i Osmaniye.. adat-i sadatlarından ulufe günlerinde oklu taifesinin seray-i hümayunda tarac eyledikleri taama itlakı begayet mülayimdir." bu açıklamaya göre mütercim asım efendi zamanında "kençliyü" yani o dönemdeki farsça adıyla han-ı yağma töreninin hatırası osmanlı sarayında ulufe günlerinde devam etmiştir..
taradığım kaynakların içinde bu geleneği en eleştirel biçimde inceleyen ziya gökalp'ti.. şöyleki: gökalp'e göre kençliyü "eski türklerde şölen adı verilen son derece israfçı bir ziyafetti" (Türk medeniyeti tarihi, s. 178). Aynı eserinin başka bir yerinde "eski Oğuzlarda potlaç'a benziyen müsrifane ziyafetlerin adı toy idi"diyor (sah. 236); yine bir az sonra "yağma toyu" potlaçı andırır" diyor. ziya gökalp batı sosyolojisini ve kavramlarını bildiğinden kençliyü geleneğini eski amerikan yerlilerinin ve bazı ilkel toplulukların hediyeleşme ekonomisini izah etmek için batılı sosyologların sankritçeden edindikleri "potlach" sözcüğüyle özdeşleştiriyor. oysa bu sözcükle türk geleneği olan kençliyü arasında içerik olarak hiç bir benzeşme yoktur. (bunun izahına girersek konu dağılacak bu yüzden kısa kesiyorum) potlach/potlaç sözcüğü ilkel bazı topluluklarda karşılıklı hediyeleşme yani bir nevi takas ekonomisinin adıdır. oysa kençliyü dediğimiz geleneğin takasla yahut karşılık beklentisiyle ilgisi yoktur. bunun yanında ziya gökalp'in "şölen adı verilen" diye süren cümlesi de olmamış, zira şölen türkçe değil farsça kökenli bir sözcüktür. (ziya gökalp'in kendine batılı gözüyle bakarak bazı hatalara düştüğünü görüyoruz. bunu ileride vakit bulur da makaleye dönüştürürsem bu kısmı biraz daha uzatacağım)şimdi geçiyorum.
kençliyü geleneğinin en belirgin delili dede korkut kitabının 7. hikayesi olan "salur kazanın evinin yağmalanması" hikayesinde görülür. cümle şöyle "üçuk (üçok), bozuk (bozok) yığnak olsa kazanhan evini yağmalatırdı. kazan evini yağmalatsa helalini yanına alır taşraya çıkardı. Ondan sonra Oğuzlar Kazan'ın evini yağma ederlerdi" (daha iyi anlaşılabilmesi için hikayenin okunmasını tavsiye ederim)
gelenek, kaynaklarda kençliyü adından çok han-ı yağma adıyla geçmektedir. mesela şems-ül lügat"in açıklamasına göre, " han-ı yağma, bütün halk için hazırlanmış devasa sofradır ki, halk onu tüketmekten aciz olur.."
yine abdülkadir inan'ın bir makalesinde han-ı yağma töreni hafız-ı şirazi'nin bir beyitinde "türkler hoy..! diyerek bu sofraya oturur ve bir defada onu yağma ederlerdi" şeklinde betimlediğini söylüyor. (beyitin orjinalini yazmamış, ben de bulamadım..)
son olarak "türk töresi" isimli bir sitede kençliyü geleneğinin orta asya türkleriyle doğduğunu 7. yüzyıla kadar uygulandığını, selçuklu'da folklorik olarak sürdüğünü osmanlı'da tamamen saray geleneğine dönüştüğünü ve cumhuriyetle birlikte tamamen yok olduğunu (ziya gökalpin tanımlamasına bakarak ben yok edildiği diyorum) okudum. herhangi bir kaynak belirtilmemiş olsa da bana kronolojisi makul geldi.
yazı fazla uzadığı için tarihsel ve etimolojik kısmı burada noktalıyorum.
üstte belirtiğim bilgilerden yola çıkarak eski türk topluluklarında göçerliğin standartları ve sanıyorum insani ya da göçerliğin tabii ahlakı ile malın tekelleşmesi meselesi o çağın pratikliği içinde çözümlenmiş görünüyor. düşünün ki yerleşik olmayan bir toplulukta ihtiyaç fazlası mal kişiye veya aileye yüktür. insansa her çağda doyumsuzdur. kendiliğinden oluşan bu paradoks biriken fazla malın yağmaya açılması şeklinde halledilmiş. insan fıtratı üzerinden düşünüldüğünde kişinin topluluk içinde yazılı olmayan kurallar gereği malını gönüllükle yağmaya açması onun kendisinden zorla alınma riskini bertaraf ederek kazancın fazlasını sosyal kazanıma dönüştürmesi anlamına geliyor. yani kişi zaten tüketemeyeceği malı yoksula yağmalatarak toplumla barışıklığı, boyu içinde saygınlığı hatta yönetici olma erdemliliğini kazanıyor, rüştünü ispat etmiş oluyor. sebep-sonuç ilişkileriyle bakıldığındaysa topluluk içinde sosyo-ekonomik kastlaşmanın oluşması mümkün olamıyor. şimdi bu yazının nihayetinde konuyu getirip bu günün yöneticilerinin mülkiyet karşısındaki erdemliliği mevzusuna dayamam icap eder fakat bunu yapmayacağım. yazı fazla uzadığı için o kısmı okuyucuya bırakıyorum.. 

Dündar Hoca  

TDK sözlüklerinde "çapulcu" ve "darbe" sözcüklerinin geçirdiği anlam değişiklikleri üzerinde siyasal koşulların ve had bilmezliğin etkisi, mehmet işten

Gezi Parkı eylemleri sürecinde sosyal medyada, TDK'nın "darbe" ve "çapulcu" sözcüklerinin tanımını alelacele değiştirdiği tevatürü yayılmış, bununla bayağı dalga geçilmişti. Bugünlerde TDK, ana sayfasında "halkımıza" başlıklı bir duyuru ile bu tür suçlamaların asılsız olduğunu, TDK'da madde değişikliklerinin 'kafaya göre' yapılamadığını, bunun belli bir prosedürü olduğunu açıkladı. "Zaman içerisinde bazı kelimeler kullanıştan düşerken yeni kelimeler dile girer ve bazı kelimeler yeni anlamlar kazanır. Bunlar sürekli bir takibi ve dolayısıyla madde başlarında ve tariflerde değişiklikleri gündeme getirir. Bu düzeltme yetkili, uzman kurulların kararlarıyla yapılır. Bu da anlık değişiklikler değildir ve sözlüğe bu değişmelerin işlenmesi ancak sözlüğün yeni baskısı yapılırken gerçekleştirilir." deniliyordu yapılan açıklamada. Ayrıca bu iki sözcüğün (darbe, çapulcu) tanımlarının TDK sözlüklerinin zaman içindeki çeşitli baskılarında ne tür bir değişiklik yaşadığını gösteren bir tablo da eklenmişti.

Yerinde bir açıklama. Tablo da aşağıda;

Darbe:

1945	Ar. i. Vuruş.
1955	is. Ar. Vuruş, çarpış.
1959	is. Ar. Vuruş, çarpış. hükümet darbesi   hükümeti kanunsuz yollardan ele geçirme.
1966	is. Ar. Vuruş, çarpış. hükümet darbesi   hükümeti yasa dışı yollardan ele geçirme.
1969	is. Ar. Vuruş, çarpış. hükümet darbesi   hükümeti yasa dışı yollardan ele geçirme.
1974	a. Ar. Vuruş, çarpış.
1983	a. Ar. 1. Vuruş, çarpış: "Böğründe yeniden bir hançerin darbesini duydu.”   -A. Ağaoğlu. 2. Bir ülkede zor kullanarak yönetimi devirme eylemi: Hükümet   darbesi. 3. mec. Birini kötü duruma düşüren, sarsan olay. Darbe vurmak (ya da indirmek) iyi   olan bir durumu kötüye dönüştürmek: "Abdülhamit, Mithat Paşa'nın katli   ile fikir denilen kuvvete ağır bir darbe vurmuş...” -H. E. Adıvar. Darbe yemek gücünü sarsıcı, yok edici   bir durum olmak: "Seniha'nın kaçışı üzerine en müthiş darbeyi yiyen   kalp, Celis'in kalbi oldu.” -Y. K. Karaosmanoğlu. "İmparatorluk,   darbeleri öldürecek yerlerinden yemişti.” -K. Tahir.
1988	is. Ar. darbe 1. Vuruş, çarpış: "Başına şiddetli bir darbe indirerek hayvanı sersemletti.” -O. C.   Kaygılı. 2. Bir ülkede zor kullanarak yönetimi devirme işi: Hükümet darbesi.   3. mec. Birini kötü duruma düşüren, sarsan olay: "Bu, nereden ve kimden   geldiği belli olmayan darbe son kalkınma ümitlerini de silip süpürmüştü."-E.   E. Talu. Darbe vurmak (veya indirmek)   iyi olan bir durumu kötüye dönüştürmek: "Abdülhamit, Mithat Paşanın   katli ile fikir denilen kuvvete ağır bir darbe vurmuş..."-H. E. Adıvar. Darbe yemek gücünü sarsıcı, yok edici   bir durum olmak: "Seniha'nın kaçışı üzerine en müthiş darbeyi yiyen   kalp, Celis'in kalbi oldu.” -Y. K. Karaosmanoğlu.
1998	is. Ar. darbe 1. Vuruş, çarpış: "Başına şiddetli bir darbe indirerek hayvanı sersemletti." -O. C.   Kaygılı. 2. Bir ülkede baskı kurarak, zor kullanarak veya demokratik yollardan   yararlanarak hükûmeti istifa ettirmek veya rejimi değiştirecek biçimde   yönetimi devirmek işi: "Partisinin hükûmet darbesi yapacağına dair haber   aldığını söylediğini, açık açık belirtmişti." -Ç. Altan. 3. mec. Birini   kötü duruma düşüren, sarsan olay: "Bu, nereden ve kimden geldiği belli   olmayan darbe son kalkınma ümitlerini de silip süpürmüştü." -E. E. Talu.   darbe vurmak (veya indirmek) iyi   olan bir durumu kötüye dönüştürmek: "Abdülhamit, Midhat Paşanın katli   ile fikir denilen kuvvete ağır bir darbe vurmuş..." -H. E. Adıvar.   "Siyasî itibarına pek ağır bir darbe indirmiş, onu manevî bir ölüm   cezasına mahkûm etmişti." -Y. K. Karaosmanoğlu. darbe yemek gücünü sarsıcı, yok edici bir durum almak: "Seniha'nın kaçışı üzerine en müthiş darbeyi yiyen kalp, Celis'in kalbi   oldu." -Y. K. Karaosmanoğlu.
2005	is. Ar. darbe 1. Vuruş, çarpış: "Başına şiddetli bir darbe indirerek hayvanı sersemletti." -O. C.   Kaygılı. 2. Bir ülkede baskı kurarak, zor kullanarak veya demokratik   yollardan yararlanarak hükûmeti istifa ettirme veya rejimi değiştirecek   biçimde yönetimi devirme işi: "Partisinin hükûmet darbesi yapacağına   dair haber aldığını söylediğini, açık açık belirtmişti." -Ç. Altan. 3.   mec. Birini kötü duruma düşüren, sarsan olay: "Bu, nereden ve kimden   geldiği belli olmayan darbe son kalkınma ümitlerini de silip   süpürmüştü." -E. E. Talu. darbe   vurmak (veya indirmek) iyi olan bir durumu kötüye dönüştürmek:   "Abdülhamit, Midhat Paşa'nın katli ile fikir denilen kuvvete ağır bir   darbe vurmuş..." -H. E. Adıvar. darbe yemek 1) gücü sarsılmak:   "Seniha'nın kaçışı üzerine en müthiş darbeyi yiyen kalp, Celis'in kalbi   oldu." -Y. K. Karaosmanoğlu. 2) kötü, olumsuz bir duruma maruz kalmak.
2011	a. Ar. darbe 1. Vuruş, çarpış: "Başına şiddetli bir darbe indirerek   hayvanı sersemletti." -O. C. Kaygılı. 2. Bir ülkede baskı kurarak, zor kullanarak veya demokratik   yollardan yararlanarak hükûmeti istifa ettirme veya rejimi değiştirecek   biçimde yönetimi devirme işi. 3. mec. Birini kötü duruma düşüren,   sarsan olay: "Bu, nereden ve   kimden geldiği belli olmayan darbe son kalkınma ümitlerini de silip   süpürmüştü." -E. E. Talu. darbe (veya darbeyi) yemek 1)   gücü sarsılmak: "Seniha'nın kaçışı   üzerine en müthiş darbeyi yiyen kalp, Celis'in kalbi oldu." -Y. K.   Karaosmanoğlu. 2) kötü, olumsuz   bir duruma maruz kalmak. darbe almak   kötü bir duruma düşmek. darbe vurmak (veya indirmek) iyi olan bir durumu kötüye   dönüştürmek: "Abdülhamit, Midhat   Paşa'nın katli ile fikir denilen kuvvete ağır bir darbe vurmuş." -H. E. Adıvar.

Tabloda benim dikkatimi çeken bazı şeyler var:

1959 baskısında "darbe" sözcüğünün tanımına "hükümet darbesi" ifadesi eklenmiş ve "hükümeti

Çapuldan gelen çapaçul çapulcular, mehmet işten

Çapaçul, artık çok az kullanılan bir sözcük, giyimine temizliğine dikkat etmeyen kişi ya da onun sıfatı anlamında. Çapulcu sözcüğü ile aralarındaki ses ve anlam benzerliği görülmeyecek gibi değil. Hatta çaput sözcüğü de ailenin üyesi gibi.

Nişanyan, çaput için eski bez parçası, paçavra diyor; çapul için saldırı, akın diyor çapaçul’un ise Farsça çapan (eski püskü, pejmürde) ile Türkçe çul (atları soğuktan korumak için örtülen örtü)un birleşmesi ile oluştuğunu söylüyor.

Dil söz konusu olduğunda sesleri ve hele de sesleriyle beraber anlamları benzeyen iki sözcüğün farklı köklerden, farklı dillerden geldiğine inanmam (bkz. il- kökünün türevleri). Bizimki gibi sondan eklemeli dillerde birbiriyle anlamca ilgili sözcüklerde ses yakınlığı görüyorsanız onların OBEB’ine inerseniz %99 bir olasılıkla sözcüğün kökünü doğru bulursunuz. (ilişki, iletişim, ilmek, ilik, ileri örneklerinin OBEB’lerinin il- olmasından yorumlanacak)

Söz konusu ettiğimiz çapul, çaput, çapaçul örneklerinin OBEB’i çap’tır. “çap”mak eylemi koşmak, dörtnala gitmek, akın etmek anlamında Eski Türkçe bir kök. Nitekim Nişanyan da “çapul” sözcüğünün bu “çap”mak eyleminden geldiğini söylüyor. Muhtemelen “çapulcu sürüsü” şeklinde deyimleşmiş olan söz grubunun başıbozuk, düzensiz saldırı gerçekleştiren topluluk olmasından yorumla söylüyor bunu. Doğrudur da, yani çapul sözcüğü “çapmak”tan gelir. Eğer böyleyse çaput ve çapaçul sözcükleri de aynı çapmak eyleminden gelmektedir diyeceğim ben. Peki ama çapmak ile çapul, çapulcu arasında koşmak, saldırmak, dörtnala gitmek bağlamında bir ilgi var da çaput “eski bez parçası” ise bu ilgiyi nasıl kuracağız, diyenlere “çapul” o başıbozuk sürüsüsün yaptığı saldırı ise çaput da o çapulu gerçekleştirenlerin üstündeki eski püskü giysi olmalıdır diyeceğim. Çapaçul o görünümdür. Farsça “çapan” ve Türkçe “çul” sözcüklerinin bileşimi olduğunu değil Türkçe çapmak ve Türkçe çul sözcüklerinin birleşimi olduğunu düşünmek gerekir.

Bu arada bir topluluğa ilişkin olumsuz kökenli adlandırmaların o topluluğun düşmanları tarafından oluşturulmuş olmasını neredeyse bir zaruret addetmekteyim. Dolayısıyla olumsuz nitelikli bütün bu adlandırmaların çapulcuların düşmanları tarafından konulmuş olması yani sözcüğün en eski manada Farsça’dan geçmiş olması mümkündür. Nitekim Ahmet Vefik Paşa Lehçe-i Osmani’de çapmak eyleminin anlamını koşturmak,sürmek olarak verdikten sonra Farsça’da çâpîden şeklinin olduğunu söylemektedir. Kaşgarlı Mahmut ise “çap” kökünün Türkçe ve doğal ses (yansıma) olduğunu söylüyor. Ama yukarıda da belirttiğim gibi düşmana saldıran bir topluluğun kendisini “çapulcu” olarak adlandırmasının mümkün olmadığını Farsça’dan alınmış ve Türkçeleştirilmiş olma ihtimalinin yüksek olduğunu düşünüyorum. Bir kök ya da sözcük bir biçimde başka bir dile geçip benimsenirse “çaput” örneğinde görüldüğü gibi sözcükten o dilin yapısına uygun türetmeler eninde sonunda gerçekleşiyor.

Bu saptamalar Türk sözcüğünün kendisine ne kadar açılım getirir bilemem. Çünkü, Farsça’da turktâz çapulcu, ılgar; turkcûş yarı pişmiş et ve turkmân Türk demektir. Hepsi de uygar olmayan, uygarlaşmamış gibi bir anlam içeriğine sahiptir.