asimile mi oluyoruz entegre mi oluyoruz?

İlber Ortaylı Türklerin gittikleri yerde geldikleri yeri yaşayan bir millet olduğuna dikkat çekiyor, sonra da ekliyor, ama diyor geldikleri yeri yani kültürü ikinci kuşağa devretme kabiliyetleri pek düşüktür. Kültürlerini ikinci kuşağa devretmedeki beceriksizliklerinin baştaki genellemeyi boşa düşürmesini geçersek hem Anadolu'ya gelen şamanist Türklerin İslamlaşmasını hem kuzeyden Avrupaya göç edenlerin Hristiyanlaşmasını ve her iki bölüğün de dillerindeki değişikliğin derecesini düşününce doğru bir saptama gibi. Göçebelikten yerliliğe geçişte de, her ne kadar yüzyıllarca direnç gösteren boylar olsa da, büyük kütlenin yerleşik hayata kolay geçtiği söylenebilir. en azından yarı-göçebe dediğimiz yazın yayla kışın kışla kültürü hakim oluyor kısa sürede. Demek ki ne dinde ne yaşam şeklinde sonraki kültüre bir devir söz konusu olabilmiş. İzler aranırsa bulunur elbet ama görünür olan, Türklerin entegrasyon kabiliyetinin yüksekliğidir. Asimilasyon mu baskındır entegrasyon mu tartışılabilir. Benim gördüğüm entegrasyon hakimdir. Almanya'ya gidenlere baktığımız zaman da bunu görüyoruz, her ne kadar Alman devletinin asimile çabaları, uygulamaları var ise de başlangıçta kuvvetle kendi kültürünü yaşatma konusunda kararlı görünen Türklerin 2. kuşağa gelindiğinde entegre oldukları - değişik bir şekilde tabii, varoş diyeyim kısaca uzatmamak için- görülüyor. Ama bunu Türklerin bir özelliği, yeteneği olarak ya da yetersizliği olarak görmek ne kadar doğru. Belki de asıl doğru olan modernizmin dünyada tek hakim kültür haline gelişidir. İsveçteki ya da Japonyadaki bir yerellik yerelliğini ne kadar muhafaza edebildi ki, edebilirdi ki? Herkes tek bir kültüre doğru gitti 19-20. yy.lar boyunca: Modernizme. Dini para ve mülkiyet olan, şiarı değişime ayak uydurmak olan, müziği pop, yükselen değerleri eğitim, iletişim, bencillik, atomize olmak, tutucu olmamak, yerel değerleri turistik ölçüde önemsemek olan, hazlarına düşkün vb. Demem o ki Türklerin 10 -13 yy. arası entegrasyonları/asimilasyonları karşılaştıkları yeni kültürün (yerleşiklik) yeni dinin (İslamiyet ve Hristiyanlık) baskısı (asimilasyon) ya da yeğ tutulması (entegrasyon) ile ilgili çözümlenebilir. Ama 18. yüzyıl sonrası dünyada meydana gelen dönüşüm göçebelik/yerleşiklik çatışmasını yerleşiklik lehine tamamen ortadan kaldırmış, din çatışmasını temel olmaktan çıkarmış, sekülerlik büyük ölçüde egemen olmuştur. (sonraki dönemlerde ve bugün tekrar filiz vermesi filan görece ve lokaldir bence, istikamet olarak benimsenen durum yerleşik ve seküler yaşamdır) Dolayısıyla iletişim kullanımı, iktisadi yapı, eğelence, beslenme, giyim kütürü vb. hangi açıdan bakarsak bakalım dünyanın entegrasyonu tamamlanmış bir süreçtir. alternatifi genel planda olmayan bir yaşama şekli hakim bugün. bundan rahatsızlar yok mu... var elbette. bunlara da çarın kışlık sarayına saldırmadıkları sürece veya ciddi alternatif olmaya doğru gitmedikleri sürece yol veriliyor. En baştaki saptamaya dönersek; İlber Ortaylı neyi kastediyor ve istiyor. Görünüşe göre her milletin kendi kültürünü sonraki kuşaklara aktarmasından yana. ama bu özcü görünen yaklaşımın kabuğunu soyduğumuzda öyle olmadığını anlıyoruz. İlber Hoca herhalde şamanizme ve göçebe kültüre dönelim, ondan hiç vazgeçmemeliydik demek istemiyor. Söylediği şu. Türkçeye sahip çıkalım, geleneksel değerlerimize sahip çıkalım. Hangi ölçüde modern? yerleşik ve seküler yaşamla çelişmediği sürece. Bunları savunmak da bugün artık zaten her modernin turistik, oryantal ve nostaljik bir arzusu.

Sahicilik nereden çıkar? düşüncenin haddini arama çabasından. Düşünceyi kendi haddine kadar götüremezseniz ne hakikati bulabilirsiniz ne de sahici olabilirsiniz. Bugün modern yaşamın getirdiği yozlaşmalardan, şundan bundan rahatsız olanlarla gerçek manada birkaç dakika konuşsanız aslında önce modernizmden sonra medeniyetten vazgeçebilecek bir temel hesaplaşma içinde olmadan domatesin kokusundan, GDO'lardan, çocukluk oyunlarından, eski dönemlerden söz ettiklerini anlarsınız. Sorular serttir. Bunların cevaplarıyla yeterince cebelleşmeden kapitalizme ya da medeniyete karşı olduğunuzu düşünmek bir tür onun pozundan, rantından da mahrum kalmama isteğinden kaynaklanır. Örnek durumlara falan girsek yazı uzar gider ama herkes bilir ki bugünkü yaşama şeklimizin sunduğu nimetler kolay vazgeçilebilir değildir. Ancak bu yaşama şeklinin insan ve doğa üzerinde yarattığı tahribatı gerçekten anlarsanız, nimetlerinin nimet olmadığını görebilirseniz, modernizme, kapitalizme, üretime, temsile dayalı demokrasiye, giderek medeniyete karşı olma, bir anarşist olma ihtimaliniz vardır.

TÜRKLER ve ŞEHİR -I- mehmet işten

Türkler göçebe bir yaşam sürüyorlardı, binlerce yıl devam etti bu. Daha sonra önce Uygurlar Çin etkisiyle, Batıya giden Oğuzlar da Arap etkisiyle yerleşik yaşama geçmeye başladılar... Yüzlerce yıl devam etti bu yaşam tarzı değişikliği. "Oğuz ili, köçip, çeküp yürümedik yol bar mı? Üyün (evin) tutup, oturmadık yer bar mı" atasözünün gösterdiğince binlerce yıl göçebe yaşamışlardı. Bu yaşam tarzında şehir yoktu esasen. Ama Türklerde şehir var mıydı yok muydu konusunda bugün araştırmacılar farklı görüşler ileri sürüyorlar… Bazıları Türklerin şehir kurduğu ile ilgili kanıtlar gösterirken bazıları da buna itiraz etmektedir. Ben de dil üzerinden giderek konuyla ilgili bir şeyler söyleyeceğim. Yaslandığım temel ilke şudur: Eğer bir topluluk kendi yaratımı bir “şey” ortaya koyuyorsa onun adı da aynı dil içersinden olur; ama eğer bir topluluğun yaşamına dışarıdan bir “şey” giriyorsa onun adı

a) karşı dildendir
b) karşı dilden tercümedir.
c) halkın bozuşturmasıyla oluşmuştur.


Yani o şeyi alan topluluk adıyla birlikte alır, o ad ya bütünüyle kalır ya da halk ona – telaffuz güçlüğü, benzetme ve mizah ilişkisi, akılda kalıcılık gibi nedenlerle- yeni bir isim uydurur. Mesela tren adıyla birlikte kalmıştır da “dolmuş” daha sonra halkın esprisiyle oluşmuştur; şimendifer (chemin de fer, Fransızca “demir yolu”) halkın bozuşturmasıyla oluşmuştur. “Şehir” konusuna da şehir yaşamını ifade eden sözcüklerin etimolojsi üzerinden yaklaşılabilir, hatta iddiam odur ki tarihi kaynaklar çarpıtma payı ve dışarıdan bakış nedeniyle asla dilin kendisi kadar sağlam sonuçlara götüremez bizi. Öyle ya eğer Türkler şehir yaşamına (yerleşik hayata) kendiliklerinden geçmişse şehirle ilgili özellikle şehir mimarisi ile ilgili yüzlerce sözcük bulunması gerekmez mi Türkçede. Yok eğer bu sözcükler hep başka dillerden geçmiş ise ortada tercüme bir yaşam biçimi ve adlandırma var demektir.


Bazı “uygarlıkçı” araştırmacılar arasında dönen tartışmalara bakarsak konu muallaktadır. Milliyetçi olanlar Türklerin çok erken dönemlerde şehir yaşamına geçtiklerini, diğerleri de Türklerin hiçbir zaman medeni bir millet olmadıklarını ispata çalışırlar! Aslında "medeniyet"i olumlamak bakımından aynı safta olan bu zihniyetlerin görece karşıtlığı bir kenara konduğunda asıl olumlu sayılması gerekenin, insanın kendi bedenine, doğaya yabancılaşmadan yaşayabileceği, tahakkümün olmadığı bir yaşam biçimi olduğu hemen kavranabilir... Ve bellidir ki bu tür bir yaşamın sona ermesi şehirlerle olmuştur. İnsan türü şehirlerde yaşamaya başladıktan sonra doğadan kopmuş, sınıfların tesisi, ekonominin kurumsallaşması ve devletin, ulusun tahakkümü mümkün kılan özellikleri ancak bundan sonra egemen bir yaşama formu haline gelebilmiştir. Bunlara ara ara yine bakmak lazım ama ben şimdi sözcüklerin etimolojisinden yola çıkarak Türk- şehir ilişkisine değineceğim.


Eski Türkler, şehre en önce balık/balıg diyorlardı. Balıg için Kaşgarlı Mahmud, Divan-ı Lugati't Türk'te şöyle diyor:

Kale, kent. İslamiyet öncesi dinsiz kabilelerin lehçelerinde ve Uygur lehçesinde kullanılır. Buradan hareketle Uygurların en büyük kentlerinden birisine beş balıg(beş kent) denir.
Kaşgarlı Mahmud “balıg” için ikinci bir madde daha açmış ve şöyle diyor:Balıg: Çamur (argu lehçesi)
Balıg sözcüğünün Türkçe olduğuna kuşku yoktur ve Erol Göka bu iki anlam arasında bir ilişki olabileceğine dikkat çekerek şöyle diyor:

Kaşgarlı Mahmud’un Divan-ı Lugati’t Türk adlı eserinde sözcük “kent çevresinin duvarlarla tahkim edilmesi demek olan “balıglama” kelimesine bağlanır. Balıglama ile Argunca “balçık” kelimesinin aynı kökten geldiğini ve Türklerin kentlerini balçıktan yani kerpiçten yaptıklarını ileri sürenler de vardır ancak bu adlandırmanın biraz aşağılama içermesinden dolayı, kent yaşamını benimsemeyen göçebeler tarafından yapıldığı tahmin edilir. Nitekim “balıg” toplumları da göçebeleri “taşra” (dışarı) diye adlandırmışlardır. ( Türkün Göçebe Ruhu, shf. 28)

Erol Göka’nın yorumu doğru görünüyor. Kaşgarlı Mahmud’un balıglama için verdiği karşılık aynen şöyle:

Uygur lehçesinde yakınında bir kale olan ya da bir kalenin çevresine kurulan bir kent için de bu ad kullanılır.
Kaşgarlı’nın sözlerini “kale balıglandı” şeklinde okuyup anlarsak, yani önceden sadece kale olan yer şimdi şehirlendi, yerleşim haline geldi, daha doğru olacaktır.

Balçık; yumuşak ve yapışkan hale gelmiş, getirilmiş. Bana kalırsa balçık ile, hepsi de yumuşamak, sıvı ve yapışkan hale gelmek’le ilgili olan bılkım, bılk, bılkımak, bıngıl bıngıl, bıngıldak kelimeleri ilişkilidir, aynı kökten gelirler. Balıg sözcüğü de muhtemelen "bal" dan geliyor, -ıg eki zaten benzeme ilişkisi kuran bir ek. Balıg bala benzeyen yani, bal kıvamında olan. Zaten diğerlerinde de bu kıvam ilişkisi belirgin. Özetlersek Türklerde yerleşimi ifade eden balıg sözcüğünün kökenini çamur'a, balçık'a, tuhaf ama bal'a bağlamak doğru görünüyor. Erol Göka adı geçen kitabında eski metinlerde geçen “balıg” sözcüğünün bilinen manada şehir olup olmadığı ile ilgili kesin bir bilgi olmadığını söylüyor, uzun uzun alıntılamayayım. Ama "balıg" varsa, bu bildiğimiz anlamda şehirse, Türkler "şehir"de yaşamaya karar verdiler ve bu tür yerleşimlere "balıg" dedilerse şehirle ilgili daha pek çok kavram ve isim olması, en azından "temel"i ifade eden bir sözcük (temel Yunanca) olması gerekmez mi? Yani temel'i olmayan "ev"lerden oluşuyor bu "balıg". Peki bu ne anlama gelir? Kalıcı bir yerleşim özelliği göstermediğini bu "balıg"ların.


“Balıglanma” sözcüğünün Uygurca oluşu da önemli; çünkü Uygurlar yerleşik yaşama ilk geçen Türk boyudur. Çin medeniyeti ile temasları sonrasında yerleşik hayata geçiyorlar ve Göç destanında da belirtildiği üzere bu onların felaketi oluyor. Ama balıg sözcüğü Argu lehçesidir ve balçıg da Oğuz lehçesidir, bunlar ise göçebe boylardır. Gerek Göktürk kitabelerinde gerekse diğer metinlerde balıg sözcüğünün kullanımı tam olarak şehir çağrışımı vermemektedir.

“Balıg”tan bahsedilen yerlerde dahi kağanın çadırından söz edilmektedir. İki ihtimal söz konusudur;
1- Balıg sözcüğü ile balçık arasında ilişki bulunmayabilir, etimologlar daha akla yakın bir açıklama bulamadıkları için böyle bir saptamada bulunmuş olabilirler.

2- Balıg sözcüğü balçıg’tan geliyorsa, muhtemelen Oğuzlar ve Argular, önce karşılaştıkları şehirlere bu ismi verdiler, zaman içersinde kendi “oba”larını, yani geçici yerleşimlerini de bu şekilde adlandırdılar.

Bence ikincisi doğrudur, ama bu etimolojik iz sürmenin kapısını aralık bırakalım.

Türklerin şehir için kullandığı diğer sözcüklerden “kent” sözcüğü Soğdcadır, şehir, malum Farsçadır. Türklerin çok çok büyük bir çoğunluğu binlerce yıl göçebe yaşadılar, en erken Uygurlar yerleşik hayata geçti ki orada da Çin medeniyeti ile temas ve bu medeniyetin baskısı, Kağanların Çin yönetici sınıfı ile kurdukları ilişkiler, Çin rahiplerinin etkisi vardı. Bilge Kağan Abidesinde bu açıkça anlatılmaktadır. Eskimolar kendi yaşama biçimlerini, Bedeviler, Kızılderililer, Afrikalılar kendi yaşama biçimlerini hiçbir zaman seve seve değiştiremezler, yaşam biçimimiz bizim varoluş şeklimizdir, bunun kendi doğallığı içersinde değişimi yüzbinlerce yıl içinde, yavaş yavaş ve uyarlayarak olur. Yoksa din değiştirmeler, hayat tarzı değiştirmeler, öyle resmi tarih tarafından sunulduğu gibi, bir gecede hidayete erme şeklinde olmamıştır. Bunların hepsinin altında Bilge Kağan’ın dediği gibi “kanın nehirler gibi akması, kemiklerin dağ gibi yığılması” vardır. Türkler ve hiçbir göçebe topluluk daha ileri bir yaşama biçimi olarak gördüğünden "yerleşmemiştir", hepsi kılıç zoru ile olmuştur. Bunun en önemli kanıtı Türkçedir. Şehircilikle, mimari ile ilgili neredeyse tek bir sözcük vardır. O da yukarıda vurguladığım gibi başlangıçta Türkler tarafından “yatuk”ların yaşadığı yerlere verilen “balıg”tır, çamurla, balçıkla yani nispeten olumsuz bir içerikle ilişkilendirilmiştir.

Bir an için balıg sözcüğünün yukarıda açıklamaya çalıştığım şekilde oluşmadığını, Türklerin bir bölümünün yerleşik hayata kendiliklerinden geçtiğini, bundan memnun olduklarını varsaysak bile o zaman karşımıza peki bu “balıg”larda yerleşik bir hayatın dayattığı pek çok mimari kavram ve bunların adı da olması gerekmez mi sorusu çıkacaktır. 14. Yüzyıl sonrası oluşan Türkçe sözcükleri dışarıda bırakırsak -bunlar bütünüyle tercüme bir yaşamın tercüme sözcükleridir- şehircilikle ilgili kavramlar ve sözcükler etimolojisi bize Türklerin yerleşik hayata geçmediklerini göstermektedir.

Bakalım; Türkçe; balıg, ev ( başlangıçta çadır anlamında)kiriş (okçulukla ilgili); köy (Ermenice), kasaba, mahalle, cadde, sokak, mezra, bina, cephe, mekan, harç kubbe, sofa,imar, mimar, ikamet, muhtar, vali, belde, belediye, kaymakam,inşa, inşaat, kalıp, sahil, iskan, kule, sahan, tesisat ( Arapça); bulvar, salon, kolon, balkon, plan, site, antre, apartman, fayans, mozaik, kanal, kanalizasyon, kadastro, panjur, depo, şantiye, şömine, teras (Fransızca); kemer, payanda, merdiven, baca, pencere, perde, rıhtım, nirengi, kireç , pafta, sütun (Farsça) tonoz, temel, bodrum, kiremit, tapu, tuğla, ızgara (Yunanca) cumba, çimento, iskele, kameriye (İtalyanca).


*Bu makale üzerinde zaman içersinde pek çok değiştirme, geliştirme yapılabilecektir


*sözcüklerin etimolojisi için sevan nişanyan'ın sözlüğü.

TÜRKLER NASIL MÜSLÜMAN OLDU, ayşe hür

Türklere dokunmayınız!


Ancak bütün bu teşviklere rağmen, bu ordular bugün Batı Türkistan dediğimiz coğrafyanın sınırlarını çizen Amu-Derya (Ceyhun) ve Siri-Derya (Seyhun) nehirlerinin sarmaladığı ‘Maveraünnehir’e (bugünkü Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan’ı kapsayan bölgeye) girmeye kalkmamıştı. Daha doğrusu Halife Osman zamanında (644-656) Fergana’ya geçen bir birlik Türkler tarafından katledildikten sonra cesaret edememişti. Bunda bu kadar geniş coğrafyayı zapt etmeyi, ardından da kontrol etmeyi mümkün kılacak büyük ve teçhizatlı ordulara henüz sahip olunmaması kadar, Peygamber’in Türklere ilişkin hadislerinin rolü vardı mutlaka. Bu hadislerde şu tür ifadeler vardı: “Kıyamet kopmadan az önce siz kıldan çarıklar giymiş bir milletle muhabere edeceksiniz. Onların yüzleri sanki çekişle dövülmüş derilerle kılıflı kalkan gibidir. Çehreleri kırmızı, gözleri çekiktir...” “Kuvvetli bir kavim olan Türklerle çarpışmadıkça kıyamet kopmayacaktır...” “Türkler size dokunmadıkları sürece siz onlara dokunmayınız, siza Kantura Oğullarından [Oğuzlar] gelenler ilk defa Allah’ın ümmetime verdiği mülk ve saltanatı onların ellerinden çekip alacaklardır.”


Ganimet ve haracın cazibesi 

Ama Dört Halife döneminin ardından 661’de iktidarı ele geçiren Emevi halifeleri bu hadislere uymadılar. Çünkü, ganimet ve haraç orduları büyütüyordu, ordular büyüdükçe ganimet ve haraç hayatî hale geliyordu. Bazıları buna kutsal ‘cihad’ kavramını eklemek isteyecek ancak hatırlanacağı üzere ‘cihad’ ancak “Müslümanların din özgürlüğünün ortadan kalkması veya tehlikeye girmesi veya yurtlarından çıkarılmak ve inançlarından dolayı öldürülmek istenmeleri” halinde meşru idi. Arabistan’daki, Mısır’daki veya Suriye’deki gayrımüslim halkların Arap/Müslümanlar için şu veya bu nedenle tehlike oluşturduğunu iddia ve ispat etmek bir ölçüde mümkün iken Maveraünnehir’de yaşayan Türk boylarının Araplar veya Müslümanlar için bir tehlike oluşturduğuna dair tek işaret yoktu. Bu halklar Horasan’da, Buhara’da, Semerkand’da, Cürcan’da ticaretle veya tarımla uğraşıyorlar, vergilerini başlarındaki meliklere veya dikhanlara veriyorlardı. Bölgede Zerdüştlük dini hâkimdi ama Budistlerle Hıristiyan Nasturiler, Şamanistler, Maniciler barış içinde yan yana yaşıyordu. Üstelik bu dinlerin hiçbiri bölgeye savaşla girmemişti, ikna ile, propaganda ile, karşılıklı çıkarlarla yayılmıştı. Dolayısıyla bölge halkı için din uğruna savaşan ordular fikri çok yabancıydı.


Kıbaç Hatun’un direnişi 

Dolayısıyla Arap orduları Ceyhun Nehri’ni aştıklarında düzenli bir orduyla karşılaşmadılar. Buna rağmen ilk Emevi Halifesi Muaviye’nin Horasan’a vali olarak atadığı Ziyad 673’te Buhara’yı kuşattığında Buhara Melikesi Kıbaç Hatun’un büyük direnişi ile karşılaştı. Ama bu direniş bir sonraki kumandan Said tarafından kırıldı ve Buhara ve Semerkand yağmalandı, halkı ve beyleri haraca bağlandı. 685 yılında halife olan Abdülmelik’in komutanı Haccac, Kâbe’yi bile mancınık ateşiyle yakmaktan çekinmeyen biriydi ve Hariciler başta olmak üzere farklı eğilimdeki Müslümanları kılıçtan geçirdi. Türk esirlerin ganimet olarak Arap ülkelerine gönderilmeleri ilk bu dönemde oldu.

705’te Abdülmelik ölüp yerine oğlu Velid geçtiğinde, Horasan’a Kuteybe adlı bir başka zalim atandı. Dönemin tanıklarından Narşahi Kuteybe’nin “dinde zorlama yoktur” ayetini nasıl kılıfına uydurduğunu şöyle anlatmıştı: “Şehrin dışında 700 büyük köşk vardı. Buhara’dan sürülen meşhur Zerdüşt zenginler burada oturuyorlardı. Gerçekte bunlar İslamiyet’e karşı inatçı kimseler oldukları için Cuma namazlarını kılmamakta en çok direnenler de bunlar idi. Hâlbuki fakirler Cuma namazı kılanlara vaat edilen iki dirhemlik nakdî mükâfatı almak için camiye koştukları halde bunların pek tabii böyle bir arzuları yoktu. Sonuç ne oldu derseniz Kuşan asilzadeleri Buhara’yı terk etmek zorunda kaldılar.”


Faryab’ın ‘Muhteraka’ olması 

Kuteybe’nin Talhan’da (veya Talkan) neler yaptığını ise Taberi’den öğrenelim: “Hükmetti
ki ahalisini kılıçtan geçireler. Ne kadar kırabilirlerle kıralar. Bunun üzerine Kuteybe’nin askeri orada hesapsız adam öldürdü.” İbn-i Dahkan hikâyeyi şöyle tamamlamıştı: “Talhan’a giden yolun dört fersah (24 km.) mesafede olan kısmı asılan Türklerin cesetleriyle korkunç bir orman görünüşü arz ediyordu.”

Kuteybe başka şehirleri de yaktı, yıktı. Öyle ki Faryab’a Araplar ‘yakılmış yer’ anlamına ‘Muhteraka’ dediler. Semerkand 2 milyon 200 bin altın yıllık vergi ve 30 bin sağlıklı erkek esir, tapınak ve putlardaki altınların Kuteybe’ye verilmesi (ve de şehirde cami yapılması) koşuluyla yakılmaktan kurtuldu.

Abdülmelik’in ölmesi üzerine yeni halife Süleyman bin Velid oldu, ama Horasan’ın kaderi değişmedi. Velid’in kumandanları “Din yalnız Allah’ın oluncaya kadar savaşınız” (Bakara, 193) emri uyarınca Dağıstan’ta 14 bin kişiyi katlettiler, Cürcan yedi ay kuşatmadan sonra pes etti ve Taberi’ye göre direnişinin cezasını insan kellesiyle donatılmış dört fersahlık bir yolla ödedi. 12 bin kişi de Enderhiz Vadisi’nde katledilmişti. Tepeler gibi yığılıp kalan bu kafa, kol ve gövdeler üzerine suyun mecrası değişmişti. Yezid, bu kan nehrinin ulaştığı yerdeki değirmendeki unlarla bu suyu karıştırarak yaptığı ekmeği yemiş, böylelikle ‘Allah’a verdiği sözü yerine getirmiş olduğunu’ düşünmüştü.


II. Ömer’in adaletine ne oldu? 

Peki, adaleti ile tarihe geçen II. Ömer devrinde (717-720) durum çok farklı mı oldu? Evet, Ömer fetihten çok propagandaya, iknaa dayanan bir politika izledi Türk illerinde ama Horasan’a atadığı vali Cerrah hiç de adil biri değildi. Cerrah zamanında II. Ömer’e verilen bir raporda şöyle yazıyordu örneğin: “Ey müminlerin emiri, harbeden 20 bin köle [Türk] vardır. Bunlara ne bir aylık verilir, ne de yiyecek. Ehl-i zimmetten bir o kadarı da Müslüman olmuştur. Buna rağmen hâlâ onlardan bile haraç alınmaktadır.”

Cerrah’ın sonu yıllardır Müslümanlaştırılmaya çalışılan Yahudi Hazar Türklerinin elinden oldu. Bu sefer katliama uğrayanlar Arap/Müslüman ordularıydı. 722-737 yılları arasında Türgiş Hakanı Su-Lu döneminde Emevi orduları daha da zorlandı. Ama Su-lu’nun ölümüyle, Güney Türkistan’ın Araplaşması hız kazandı. Bu dönemde ilk kez Türklerden 20 bin kişilik paralı ordu kuruldu.


Abbasilerin siyah bayrağı 

Neyse ki, Emevilerin kana, zulme, baskıya, zorbalığa, ganimete ve haraca dayanan politikalarına sadece Türkler değil, Mevaliler (Arap olmayan Müslümanlar) ve Arapların alt katmanları da tahammül edemez olmuşlardı. Bir dizi ayaklanmadan sonra Ebu Müslim Horasan’da ‘Siyah Bayrağı’ açtı. 747’de Merv’e girdi. Bu bölgeden topladığı askerle ordusunu güçlendirmekle yetinmedi, Arabistan kabileleri arasındaki anlaşmazlıklardan ustaca yararlanarak son Emevi halifesi II. Mervan’ı alaşağı etti. Yeni halife Haşimilerden Ebu’l-Abbas oldu. Geriye şu sorular kalmıştı: Allah nasıl olup da Emevilerin bunca zulmüne sessiz kalmıştı? Neden bu kadar kan dökülmek zorunda kalınmıştı?

Ebu Müslim’in orduları 751 yılında Talas Savaşı’nda Çin ordularını yenince Orta Asya’nın egemenliği Arapların eline geçti. “Eğer tersi olsaydı Türklerin çoğu Müslüman değil Budist olacaklardı” diyenler haklı mı bilmiyorum fakat bu tarihten sonra İslamiyet Türklerin adeta kaderi oldu. Oldu ama Zeki Velidi Togan’a göre Türkler İslam dini, Şamanizm, Maniheizm, Budizm gibi dinlere az çok uyabilen Şiilik, Sufilik (bir tasavvuf ekolü), (veya Anadolu’da Alevilik) gibi yollarla yayıldı.


Esseffah’ın işleri 

Abbasiler döneminde (750-1058) Araplık=Müslümanlık denklemi değişti. Abbasiler Emeviler gibi kavmiyatçılık yapmıyorlardı, Araplaşmaktan değil Müslümanlaşmaktan söz ediyorlardı. Din artık dağınık kabileleri, kavimleri, beylikleri, tüccar ve zadegân sınıfını, egemenlerle yönetilenleri birarada tutacak bir ideolojik yapıştırıcı olarak işlev görmeye başlamıştı. Ancak ilk Abbasi Halifesi Ebu’l-Abbas’ın adı bile ‘Esseffah’a (kandökücü) çıktığına göre varın siz düşünün bu politikaların ne kadar ılımlı (!) olduğunu. Nitekim Horasan’da halk sık sık Müslüman/Arap yöneticilerine karşı baş kaldırıyordu. İran’da Sinbad, Güney Türkistan’da İshak ve ardılı El Mukanna gibi kumandanlar, Abbasilerin siyah bayrağına karşılık isyancıların sembolü olan beyaz elbiseler giydiler. Harun Reşit’in dönemi (786-809) de ayaklanmalar dönemiydi. Onun oğlu Memun akıllıca davrandı ve Maveraünnehir’e vali olarak yerli egemenleri atadı da bu özerklik döneminde Horasan, Buhara, Semerkand, İslam dünyasının en parlak merkezleri oldular.


Türk esirlerden ordular

Arap tarihçisi Mesudi’ye göre, Mutasım daha tahta geçmeden dört bin tutsaktan kurulu bir birlik oluşturmuştu. Bunlara el işlemeli kumaştan giysiler giydirmiş, sırma işlemeli kemerler bağlatmıştı. Bu özel giysilerle, Türkleri ordunun diğer birliklerinden ayırmıştı. Halifeliğe de bu ordu sayesinde geçmişti. Mutasım döneminde (833-842) Türklerin itibarı daha da arttı. Türk paralı askerlerin sayısı Semerkant, Fergana, Uşrusana gibi yerlerden alınma suretiyle sekiz bine (bazı kaynaklara göre 25 bine) çıktı. Afşin, Boga el kebir, Boga es-Sagir, İnak, Ahmed bin Tolun, Raşit et-Türki, Aşnas, Vasıf, Hakan Urtuc, Alp Tekin, Togaç, Aybek, Besasiri gibi Türk kumandanlar Abbasi ordularının başına geçtiler.

Ama bu tarihlerden itibaren İslamiyet Türkler arasında kitlesel olarak yayılmaya başladı. Artık bir zorlamadan ziyade bir tercih söz konusuydu. Ama ‘Ak Budun’ yani yönetenler Sünni iken, ‘Kara Budun’ yani yönetilenler daha çok Şii veya Sufi idi. 950 yılında ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılar kuruldu. 970 ila 1000 yılı arasında Oğuzlar kitlesel olarak Müslümanlığa geçti. 1040 yılında Selçuklular Gaznelileri Dandanakan’da yenince Asya’daki İslam dünyasının yeni egemeni oldular. Selçuklu Sultanı Tuğrul’un orduları 1055’te Bağdat’ı yağmaladı ve bu süreç Tuğrul’un 1058’de Halife el Kaim bi Emrillah’ın elinden taç giymesiyle tamamlandı.

Öldürmeye devam!
Kuran’ın ‘cihad’la ilgili ayetlerinin Osmanlılar döneminde nasıl yorumlandığını ise bir başka yazıya bırakalım. Bırakırken, Başbakan başta olmak üzere, dinî referanslarla yola çıkanlara hatırlatalım: Kandil’i ya da bir başka yeri bombalarken rahat olsunlar, çünkü Kuran’da savaşı, ölümü, öldürmeyi meşrulaştıran pek çok ayet var. İslam tarihi de bu konuda epey örnek sunuyor. PKK da rahat olmalı, çünkü seküler bir ideoloji olan milliyetçilik de, kan dökmeyi meşrulaştırmakta zorluk çekmez. Uzağa gitmeye gerek yok, Kürt milliyetçiliğinin üvey babası Türk milliyetçiliğinin Cumhuriyet tarihi boyunca yaptıklarına baksalar yeter. Türk/İslam sentezcileriyle ve Kürt milliyetçileri birbirini öldürmeye devam ederken, bize de Oya Baydar’ın (T24.com.tr haber sitesindeki mükemmel yazısında) dediği gibi ‘barış eşekliği’ yapmak düşüyor.


Özet Kaynakça: V. V. Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, TTK, 1990; Erdoğan Aydın, Türkler Nasıl Müslüman Oldu?, Kırmızı Yayınları, 1994; a.g.y., İslamiyet Gerçeği, Cumhuriyet Kitapları, 2006; Halil Berktay, Osmanlı Devleti’ne Kadar Türkler, Cem Yayınevi, 1990; Turgut Akpınar, Türk Tarihinde İslamiyet, İletişim Yayınları, 1994; Faik Bulut, Horasan Kimin Yurdu, Berfin Yayınları, 1990; İ. Hakkı Danişmend, Türklük ve Müslümanlık, 1959; Zekeriya Kitapçı, Türkistan’da İslamiyet ve Türkler, Yedikubbe Yayınları, 2005.




Taraf gazetesinde yayımlanmıştır

KÖKLER I,, ilyaz bingül

Kökler: Büyünün 'Cin'lerinden Şamana, Şamandan Babaların Menakıbname / Velayetnamelerine Bir Öğelerin Keyfi Kullanımı ve Çoklu Bakış Denemesi


-I-
(...)

A 1
Moğollar, Türkler ve Tibetliler, Çin ile girdikleri amansz mücadeleler sonunda bağımsızlıklarını koruyarak, kendi hayat tarzlarına uygun kültürlerini geliştirebilmişlerdi. Doğu Çin’deki dağlık ve ormanlık bölgelerde yaşayan ve “güney barbarları” denilen kabileler ise ya tamamıyla imha edilmişler, ya da Çinlileşmişlerdi. Esasen aynı akibet, Moğol ve Türkler’i de bekliyordu fakat onlar, savaş atları yetiştirmeyi bilmeleri ve uzun göçebe yolcululuğuna tahammüllü olmaları sayesinde, Çinliler’in ölümcül saldırılarından kurtulmayı başararak, Gobi’nin ötesinde saklanabiliyor; Kalka ve Barga’nın otlu bozkırlarında dinlenerek, kaybettikleri topraklarını yani Ordos, Alashan veya Kingan eteklerini geri almak için yeni kuvvetlerle Çinliler’e karşı tekrar savaşmak için geri dönebiliyorlardı. Asırlarca süren bu savaş, göçebeleri birbirine kenetlemiş ve onları, tarihin bizi ilgilendiren döneminde, İç Asya topraklarının tamamının hakimi haline getirmiştir. Vadilerin birbirinden kopuk oluşu, tek bir devletin teşekkülünü engellemiş ve bu da, o bölgelerin göçebeler için kolay bir ganimet olmasına yol açmıştır. İç Asya bozkırlarının sahipleri, Türkler ve Moğollar’dı. Önce etnik, sonra dil ailesi meydana getiren ve bünyesinde birçok müstakil halkları da barındıran bu iki grup, bozkır landşafına o kadar adapte olmuşlardı ki, ekonomileri de tabiata uygun mesleklere bağımlı olarak gelişmiş ve kelimenin tam anlamıyla, landşaftın bir parçası veya bozkır biyosenozunun üst halkası haline gelmişlerdi. Bu insanların sahip oldukları sığır sürüleri, meraları ve zaten sınırlı olan su kaynaklarını sahiplenerek, diğer vahşi tırnaklıları bölgeden kovmuşlardı. Bozkır köpekleri ve eğitilmiş kartallar, kurtları yoketmişler; böylece Avrasya steplerinde yaşayan göçebelerin temel sürülerini teşkil eden koyunların çoğalmasına zemin hazırlamış; neticede insan, vahşi avını, tabii şartlarda otla beslenerek çoğalan hayvanlarla değiştirmişti. Göçebeler, bazen zayıflayarak yerleşik komşuların hakimiyeti altına girmiş; bazen güçlenerek, yeri geldiğinde komşu devlet ve halkları fethetmişler, kuvvetler dengesi defalarca değişmişti. Kısacası, göçebelerle yerleşik düzen halklar arasında siyasi bir denge varolagelmiştir. VI. yüzyılda, bozkırda Hunlar’dan çok daha güçlü, yeni bir devlet zuhur etmişti: Büyük Türk Hakanlığı. 550’den 569’a kadar geçen kısa süre zarfında Sarı Deniz’den Karadeniz’e kadar uzanan geniş toprakları birleştiren Türkler, Orta Asya’yı, bu arada Soğdiyanları da gönüllü olarak hakimiyetleri altına almışlardı. Soğdiyanlar, Çin’den kervanlarla Avrupa’ya taşıdıkları ipek ticareti sayesinde zenginleşmişler; Türk hakanlar iç savaşlara son verip, bozkırı yağmalamayı durdurur durdurmaz, onların en samimi dost ve yardımcıları olmuşlardı. Ancak, bu arada Çin’de ve Türk Hakanlığı’nın çıkarlarına tamamen ters

KÖKLER II, ilyaz bingül

A 4
Türk edebiyatında bilinen ilk menakıbname olan Menakıbu’l-Kudsiyye’nin yazarı Elvan Çelebi XIII. yüzyılın ilk yarısında Moğol istilasından kaçarak Orta Anadolu’ya gelip yerleşmiş, dönemin siyasi, toplumsal ve dini hareketlerine karışmış, Karamanoğulları’nın siyasi faaliyetlerinde de önemli roller oynamış, XV. yüzyılda Aşıkpaşazade gibi ünlü bir tarihçi yetiştirmiş büyük bir siyasi ve edebi bir aile kuşağındandır. Babası, “Türk diline kimse bakmaz idi” diyerek Konya saraylısı Mevlana’nın yüksek eğitim almışlar sınıfına hitap eden farsça Mesnevi’sine karşılık, periferinin Kırşehir’inde Türkmenlere hitap ederek türkçe “Garibname”nin yazarı Aşık Ali Paşa. Dedesi, Karamanoğulları Beyliği’nin kuruluşuna adı karışan Muhlis Paşa veya Muhlis Baba. Dip dedesi ise 1240’daki ünlü Babai isyanının lideri, eski bir şaman kimliğini kaybetmemiş bir Türkmen şeyhi Baba İlyas Horasani’dir.
XIII.-XIV. yüzyıllar Anadolu Türk halkının belli bir kesiminin siyasi, toplumsal ve dinsel hayatında belki de en köklü tesirlerden birini oluşturan Baba İlyas sülalesinin adeta bir müdafası niteliğindeki bu menakıbname gerçek hayat hikayeleri (biyografi) anlatmasıyla öteki menakıbnamelerle bir tutulmaması gerekir. “XIII.-XIV. yüzyıllarda Anadolu’da Türkmen zümrelerinin müslümanlık anlayışları ve bunda hakim eski İslam öncesi inançların kalıntıları konusunda göz önüne serdiği tipik örneklerle de eşi az bulunan bir belge niteliği taşıyan menakıbname sırf bu açıdan bile ayrı bir inceleme konusu teşkil edecek durumdadır. Bu suretle, Elvan Çelebi’nin bu eserinin, Anadolu Türk heterodoksisinin ana kaynaklarından biri olduğunu söylemek fazla mübalağalı sayılmaz” (Erünsal-Ocak, XXXV-XXXVI, Elvan Çelebi 1984 içinde). –Baba İlyas-Aşık Ali Paşa-Elvan Çelebi-Aşık Paşazade aile seceresi bir gerçeği mi temsil ediyor? Kapkalın bir örnek sunduğu kesin(*).
Köylülerin güvenini kazanan ve üstün bir güce sahip olduğuna inanılan Baba İlyas, yazdığı muskalarla hastaları iyileştirir, geçimsiz çiftlerin arasını bulur, aşağı yukarı bütün kaynaklar onun sihirbazlık bildiği konusunda hemfikirdir. Bu bilgilerin ışığında, Baba İlyas’ın eski bir şaman kimliğini henüz kaybetmemiş bir Türkmen babası olduğu açıkça anlaşılır, der A. Yaşar Ocak. Sihirbazlık, Türkmen babalarının hayatında vazgeçilmez bir mevki işgal etmekteydi. İslamiyetin sihiri yasaklamasına karşın Türkmenler ondan vazgeçmemişti. Baba İlyas’ın telkin ettiği fikirler onlara yabancı değildi. Baba İlyas isyanında halkı yanına çekebilmek, sözlerini ve telkinlerini kabul ettirebilmek için, geniş halk kitleleri arasında geçerliliği bulunan büyü usulüne başvuruluyordu (Ocak, 1980; 101-102, 107-108).
Başına buyruk gezgin derviş hareketini oluşturan “heterodoks babalar” aşırı sofulukları, çıplak, garip kıyafetlerle dolaşmaları, içki ve keyif verici maddeler kullanıp sapkın cinsellikleriyle saygın sufi tarikatlerin kınamalarını kasten üzerlerine çekiyorlardı. Görünümlerinin tersine bu köktenci dervişler çoğu kez iyi öğrenim görmüş, toplumun önde gelen kesimlerinden kişilerdi (Findley, 2006; 93). Marjinalliğe itilip devlet otoritesini sayan formel tarikatlerde örgütlenmeye zorlanacak bu sapkın hareketler tarihçilerin üzerinde çalışabilecekleri türden belgeler bırakmadılar. Yine de, Aydın’ın denizci beyi Umur Paşa, batı Karadeniz’de Sarı Saltuk gibi keramet sahibi heterodoks gazi ve dervişler destanlar yaratmayı sürdürdüler.
Veli kültünün kökeni İslamiyetle ilgili değildi. Hıristiyanlıktaki aziz kültü gibi, müslümanlıkta da veli kültü İslamiyetten önceki putperest kültlerle doğrudan ilişkiliydi ve sünni doktrin kült içerikli bir veli kavramını kesinlikle yasaklamıştı. Türklerde veli kültünün temelinin şamanist dönemde atıldığı söylenebilir. Eski şamanlar ile Türk veli imajının birbirine çok benzediğini belirten Yaşar Ocak’a göre, Anadolu’da veli kültü tahlil edildiği zaman, bunun kaynağının İslam öncesi eski Türk inançlarında bulunduğu çok açıktır; tasavvufun veli telakkisi, buna bir kılıf hizmeti görmüştür. Bunun yanı sıra, şamanizm öncesi en eski ve köklü Türk inançlarından biri olduğu bilinen, ecdadın takdisine dayanan atalar kültünün, veli kültünün temelinin atılmasında önemli bir rol üstlenmiştir (Ocak, 1992; 6-12).
Veli kültü ve menakıbmaneler “volk İslam”ın, halk müslümanlığının kendini en iyi ifade ve ortaya koyuş biçimiydi, denilebilir. Bunların kültür ve siyaset tarihinin yanı sıra Türk edebiyat tarihindeki yeri henüz saptanmamış, dahası ‘edebiyat’ içi yaratımlar olduğu göz önüne alınmamıştır. En belirgin özellikleriyle Oğuz Destanı’nda karşımıza çıkıp Dede Korkut’ta da süregelen cesur, yiğit, kahraman niteliklerine bürülü Alp tipi Battal Gazi Destanı’nda yerini Alp-Gazi tipine; Yunus’un Risaletü’n-Nushiyye’sinde ise Veli tipine bırakır. Bir tarikate adını veren Hacı Bektaş’ın günümüze daha çok menkıbelerle ulaştığını unutmayalım.
Gerek Battalname gerekse onun ardılı sayabileceğimiz Danişmendnameler artık destan-menkıbe niteliği kazanır. 9.

SOM TÜRKÇE, mehmet işten

SOM TÜRKÇE

Vakta Lale demiş ki: Türkçe şiir için uygun bir dil değil
Remzi boş bulunmuş, hayır, demiş, Lale hanım, yanılıyorsunuz
Türkçe şunun şurasında kaç dilden biridir görkemli şiiri olanından
Bana bunu anlatırken yazıklandıydı, hata ettiğini düşünüyordu

Türkçe’nin eylemlere dayalı bir dil olduğunu
Ve dahi mücerred sözcük oranının çok düşük olduğunu
Böyle bir dille yazılan şiirin de eh işte


geldim çocuk düştü rüzgar esti
Olacağını söyledimdi de güldüydük.


Doğruydu, Türkçe şiir için uygun değildi vesselam
Da sonra sonra ayaklarımız suya erdiydi
Türkçe şiir yazmaya uygun olmadığı gibi felsefe yapmaya ve bilim üretmeye de uygun değildi,
yani ki Türkçe medeniyet dili değildi
Ne güzel!...

Türkçenin medeniyet dili olmadığı yönündeki saptama bazı bilim adamlarına küfür gibi geldiği için sürekli Türkçenin ne muhteşem bir dil olduğunu göstermeye çalışıyorlar, Göktürk yazıtlarından örnekler vererek;

(Göktürkçe yazılmış Orhun Yazıtları, ayrı ayrı 900 sözcük içermektedir. İlk bakıldığında az gibi görünen bu söz varlığını bir buzdağına benzetilebiliriz. Bu bağlamda, yapıtlarda bulunmayıp da sözlü dilde yaşayan sözcükler vardır. Yazılı olan ayrı ayrı 900 sözcük içinde de birçok soyut ve somut anlamlı, eş anlamlı, çok anlamlı örnekler bulunmaktadır.(…)
Hepsini buraya alamayacağımız diğer örneklerle birlikte Eski Türkçenin çok zengin bir soyut kavramlar dünyasına sahip olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.(…)
Kimi kişilerin veya çevrelerin zaman zaman dile getirdiği bir konu var: “Türkçe yetersiz, yoksul bir dil. Çünkü, en önemli sözcükler Türkçe kökenli değil.” Bilgisizlikten, bilinçsizlikten, aşağılık takıntısından ya da planlı, kasıtlı kimi eylemlerden kaynaklanan bu görüş kesinlikle gerçekleri yansıtmamaktadır.*)

Çoğu milliyetçi ve kafatasçı olan bu bilim adamları ellerine tutuşturulan cetvelle ölçerek Türkçeyi diyesiler ki:
Türkçe zengindir Fransızca kadar ve Latince kadar.
Çünkü akılları ele geçirilmiş ve mükemmel dil soyutlama yeteneği fazla olan dil hesaba göre. Oysa deseler ya dillerin soyutlamaya yöneldiği an insanın ele geçirildiği andır ve doğal yaşamından koparıldığı. Türkçe en son teslim olandır bir yerde, hatta hâlâ takip edilebilir onların dillerinden medeniyet öncesi insanın yaşamı.



Şiire geri dönersek;
Türkler yaşıyorlardı, sular akıyorlardı, ağaçlar yapraklarını döküyorlardı
Avlanıyordular ve aşık oluyordular
kendi dillerince

Böylesi doğrudan bir millet,
vakıa bir yere yerleşmeleri ferman ile
bile mümkün olmamış idi,
Yazları yaylakta ve kışları kışlakta idiler
benzetmesiz bir millet idiler.
(söz sanatları bakımından ne kadar ‘gelişmiş’se bir dil
bilinir ki özünden o kadar uzaklaşmıştır)

Modern, postmodern, sitüasyonist, durum, felsefi bilmemne…
aramızdaki mesafe na bu kadar olmuş doğal sözle.
Artık yazılmaya çarşıda pazarda dergahta meydanda sahte dille şiir
güneşler batsın öylecene
Yapraklar uçuşsun rüzgarda sadece


- ŞİİR 1-

Çiçekler açar
Solarlar teker teker
Rüzgarla gelir
Kar ya da kelebekler
Sorsan bir taşa
Habersizdir bunlardan


-ŞİİR 2-

Kaplan gülümser
Seni seviyorum der
Sana bir yılan
Kötü insan oluruz
Duydukça yalan

Ve şimdi 2008 çürükleri olarak kirlenmiş akıllarımızla onların yaşamından ve şiirinden zevk alamıyor oluşumuz da ne güzeldi, ve şiirlerinin ‘estetik’ düzeyini aşağı görmemiz ne güzeldi…

Türkçenin şiir dili olmadığı konusunda haklı olan “medeni ölçülerde mistik” Lale hanım sonuçta gene haksızdı ne güzel! Onun batıdan dolaşarak gelmiş oryantalist mistisizminin gelip tıkanacağı yer var idi sonuçta.
Ama gene de övünebilirler bilimum şüreka ….onlar ki böyle zayıf bir dil ve kültür içinde şair olmayı başarmışlardır. Onlar için ne yapsak azdır.
Ben Yekta, Akçaburgazlı, bunu pek hoş buluyorum!....*

Mehmet İşten

(*):- Türkçe ile ilgili makale alıntısı Türkcan Araştırma Öbeği bülteninden
(*)- Şiir 1 ve Şiir 2 Chuck Palahniuk’un Dövüş Kulübü adlı romanından ilginç bir biçimde.

(*) akçaburgazlı yekta, turgut uyar



BORGESDEFTERİ'nde yayımlanmıştır.