Türkçe nasıl bir dildir? -2-

 

Türkçe nasıl bir dildir?

-II-

Türkçenin nasıl bir dil olduğuna ilişkin ilk yazımda bu dildeki köklerin somut olduğunu söylemiştim. Türkçenin nasıl bir dil olduğu hakkındaki bu yazıların ele alacağımız örneklere de bir çerçeve oluşturacağını umarım.

Başlığı oluşturan soruya pek çok cevap verilebilir. Bir kısmı lise bilgisi olduğu ve bunları hemen hemen herkesin az çok bildiğini varsaydığım için onlara değinmiyorum. Nelerdir bunlar: Efendim işte Türkçe Ural-Altay dil kolunun (artık bu ‘aile’ tartışmalı bir bilgi olarak değerlendirilse de) Altay koluna bağlı sondan eklemeli bir dildir. Büyük ve küçük ünlü uyumları vardır. Kurallı öge dizilişinde yüklem sondadır. Özne-yüklem uyumuna ilişkin kuralları vardır falan. Detaylarına girmeye gerek yok.

Türkçe Nasıl Bir Dildir’in birincisinde “barbar dili” diye bir kavramdan söz ettim. Barbar dili nedir? Barbar dili, medeniyet oluşturmamış halkların dilleridir. Bu dillere medeniyetle ilgili bütün sözcükler dış kültürden girmiştir. Bütün göçebe dillerinin, medeniyet dairesi oluşturmamış tüm dillerin birer barbar dili olduğunu düşünüyorum doğal olarak. Bu cümleye göre, yuvarlayarak da söylüyorum,  Yunan- Roma-Çin- Hint- Fars medeniyetleri ve bunların dilleri hariç tüm topluluklar uzun yüzyıllar boyu 'barbarlık' diye adlandırdığımız yaşama şekline sahiptiler ve bu medeniyet dairelerinden birine, birkaçına baskıyla dâhil oldular. Medeni milletlerin yaşam şekline intisap ederken de onların kullandığı alet edevattan tutun da medeniyetin temelini oluşturan şehircilik kavramlarına; müzik, felsefe, edebiyat vb. alanlarına ilişkin kavramlara isim vermek zorunda kaldılar. Çoğunlukla sözcüğün kendisini alma biçiminde gerçekleşen bu durum bazen tercüme yoluyla gerçekleşti. Bir dilin medeniyet dili olup olmadığını anlamak istiyorsanız şehirle ilgili kavramlarına bakacaksınız, o dilin kendisine mi ait, dışarıdan mı alınmış. Kendisine aitse medeni dildir, dışarıdan alınmışsa barbar dilidir. Türkçede de, örneğin bir medeniyet göstergesi sayabileceğimiz ev’le ilgili tüm kelimeler başka dillerden alıntıdır: salon, balkon (Fransızca) baca, merdiven, pencere (farsça) vb. yığınla örnek verilebilir. Lafa gelince üfürüen çok sayıda milliyetçi tarihçi vb var. Türkler medenidir, pek çok şehir kurmuştur filan. Türkler şehir kurdularsa şehircilikle ilgili sözcükler Türkçe olmalıdır. Bu kadar net! Bir de soyut sözcüklere bakacaksınız, kök müdür, türev midir. Kökseler o dil medeniyet dilidir, türevseler o dil barbar dilidir!

Asyatik dillerin çoğu, Afrika dilleri, Amerikan ve Avusturya yerlilerinin dilleri elbette ki bu kapsamdadır. Medeniyeti kendileri icat etmeyip- bu bağlamda tüm göçebeler ve dilleri olarak düşünülebilir- dışarıdan alan tüm halkların dilleri barbar dilidir. Neden? Çünkü bunlara medeniyetle ilgili kavramlar medeniyeti icat eden milletlerin dilinden girmiştir; doğrudan ya da tercüme olarak.

Benim Türkçeye ve ilişkin perspektifimin esaslarını şöyle sıralayabilirim:

1.    Türkçe bir barbar dilidir ve bu Türkçe konuşan herkesin kıymetini bilmesi gereken büyük bir güzelliktir.

2.    Dünyanın kadim dillerinden biridir. Kökleri binlerce yıl öncesine dayanır. (bu esasen saçma bir cümle, eski dil, yeni dil diye bir şey olacağına inanmıyorum. Evrime, dilin nasıl doğduğuna, dillerin tek bir dilden doğup doğmadığına, farklı yerlerdeki insan topluluklarının dil aşamasına geçip geçmediğine girmeden söylüyorum, bütün diller benzer tarihlerde oluşmaya başladı. Burada pek çok yerde kullanılan 'kadim dil' ifadesi kanıtlarla eskiye götürülebilir manasındadır. Her dilin dilcileri bunu göstermeye çalışıyor, bizim dilimiz daha eski, çünkü biz eskiyiz, giderek hepiniz bizden türediniz falan gibi teraneler için. Diyeceğim o ki tüm diller insanlık kadar eskidir. Esperanto gibi yapay dil saçmalığından bahsetmiyoruz burada. İnsan türünün en büyük mucizesi olan dilden söz ediyoruz.)

3.    Bu dili konuşanların kahir ekseriyeti 19-20. yy. gibi oldukça geç dönemlere kadar gayrımedeni/ göçebe olarak yaşıyorlardı. Yerleştirilmeleri çok kolay olmadı. Kanlı fermanlar çıkarıldı. Saraydaki üç beş şaire, devlet erkanına bakarak nasıl oluyor diye düşünmeyin. Unutulmasın ki Baki’den üç yüz yıl sonra Dadaloğlu “Ferman padişahınsa dağlar bizimdir”i zorunlu iskan kanuna karşı yazmıştı. 1950’ler kadar Anadolu’da yarı göçebelik çok yaygındı.

4.    Oğuzlar Anadolu’ya geldiklerinde bütünüyle gayrımedeniydiler, dilleri de buna göreydi.

5.    Türkçe 10. Yüzyıla kadar 3-5 bin kelimeden ibaretti. Bu kelimeler Oğuzların ruhuydu ve tüm yaşamlarını ifade ediyordu. Bunun en doğrudan kaynağı Dede Korkut Hikâyeleridir.

6.    Türkçedeki bütün sözcükler somut köklere dayalıdır.

7.    Türkçe, eylemlere dayalı bir dildir. Bir kelimeden başka bir kelime yapma olarak açıklanabilecek “türeme” örneklerine baktığımızda ezici çoğunluğun eylemden yapılma adlar (tütün, açık, kısa, düzen, sevgi, uçak, kırık vb..) olduğunu görürüz. Öte yandan adlardan eylem yapan ekler çok sınırlıdır. Hemen hemen tüm adlar -le, -la eki getirilerek eylemleştirilir (izle-, özle, sabahla-, dinle-, gözle, oyala-, unla-, tuzla-, akla-,…).

8.    Türkçe kısa cümlelere dayalıdır. Bunun en güzel kanıtı da Türkçe bağlaç olmamasıdır. Kullandığımız bağlaçlar Arapça-Farsça kökenlidir.

9.    Türkçe tek heceli bir dildir. Köklerin ezici çoğunluğu tek heceden ibarettir, bazı kökler kullanımdan düşmüş ama türevleri yaşıyor. Bazı türevlerle kök arasında ilişki kurmak zor. Bunlar bu nedenle çok heceli gibi görünüyor. Bu sebeple Türkçede tek heceye inmedikçe kökü bulduğunuza emin olmamalısınız. İstisnası var mıdır? Tek tük belki ama onları da “henüz açıklanamamış” sınıfına koymakta sakınca yok. Türkçedeki ekler de benzer şekilde tek hecelidir (Ayrıca eklerin önceden ayrı birer kelime olduklarına dair de yaygın bir kanı var).

10. Türkçedeki asıl atasözleri tamamen doğaya bakıştan gelir. Analoji kaynağı doğadır. Atasözleri ve deyimler soyut olanı somutlaştırarak anlatmaya dayalıdır.

11. TDK üretimi sözcükler Türkçe dil kurallarına uygun ama Fransızca düşünüş ve anlam dünyası referans alınarak yapılmıştır. Doğal olarak dil sadece gramer kuralları demek olmadığı ve aynı zamanda düşünüş ve bakış tarzı da demek olduğu için bu sözcükler tercümedir. (Şöyle bir örnekle açıklamaya çalışayım; Türkçeleştirme söz konusu olduğunda bugün ‘doğal’ dediğimiz sözcük yerine ‘tabiat’ ve “natural” olmak üzere iki sözcük vardır. Bunlardan birincisi Arapçadır ve “damga” anlam köküne dayanır, ikincisi, yani ‘natural’ Fransızcadır ve “doğmak” ile ilişkilidir. TDK’cilerin türettiği  “doğal” sözcüğü de “damga”yla değil “doğmak”la ilişkilidir.)

12.  Bu maddelerden en önemlileri 6-7 ve 8. Maddelerdir çünkü bütün barbar dilleri bu özellikleri göstermelidir mantık olarak.

 

Yerleşik hayata geçen ilk toplumlar maddeye şekil verme konusunda en ileri gidenlerdi: Taşa, metale, ağaca…(Siz bakmayın Şükrü Erbaş gibi bazı ilerici şairlerin; tarihi, insanın doğaya hâkim olma mücadelesi, ilerlemeyi  doğaya tahakküm sanmalarına/ ‘Biçim veremediğimiz şeylerin biçimini alıyoruz’diyerek) Şekil vermek doğayı bozmaktır.  Uygarlık tarihi doğayı bozmanın da tarihidir. Her şey hayatta kalmak içindi. (canlıya özgü içgüdü, Darwin) Hem de daha kolay, daha konforlu biçimde. (canlıya özgü, zekâyı bu çıkardı ama insan istismar etti, en az çaba yasası). Ve hiçbir canlı türü binlerce yıl sonrasını düşünerek eylemez. Her şey anlık ya da yakın gelecekliktir. Yakın gelecek için 1 yıl iyi mi?

Karnını kolayca doyurmak ilk meseleydi. Buna yarayan her şey benimsendi, bunu sağlayan herkes toplulukta değer kazandı. Avlanmada işi kolaylaştıran ilk aletleri düşünün, ne büyük mucize! Atıyorsun ve hayvana saplanıyor. Ya ilk strateji: Toplu saldırıyorsun ve etrafını kuşatıyorsun. Müthiş! İnsan yavaş ama kendinden emin adımlarla hayatta kalmayı garantiliyordu. 2. Buzul Çağı iri hayvanlar için kötü geçti. Çoğu yok oldu ya da bedensel küçülmeye uğradı. İnsan için bir mucize daha!

Tanrı henüz teke inmemiş, Sümerlere bile çok var. İlk evcilleştirmeler, tarımın keşfi…

Sonrası çorap söküğü gibi. Evcilleştirme ve tarım birleşince yerleşik hayat mümkün hâle geliyor. Biriktirmek mümkün hâle geliyor. Tabii mülkiyet. Tanrı fikri, daimi tapınak, güvenliğin sağlanması. Hiyerarşinin icadı. Ama rahipler hâlâ egemen değil. Savaşçılar egemen.

Uygarlık böyle gelişiyor. Ama ıssız steplerde değil. Çoğunlukla deniz kıyılarında, belli merkezlerde. Issız steplerde ise üç beş çadırdan ibaret topluluklar var yüzyıllardır. Tüm hayatları hayatta kalma savaşıyla geçiyor. Doğayla kâh bütünleşerek kâh mücadele ederek.

Dil? Herkesin ihtiyacına göre gelişiyor. Şehirleri kuranlar medeniyetlere dönüşüyor ve dilleri de ilk medeni kavramları icat ediyor. Kavramlarla gelişiyor hayat artık, somutluklarla değil. Sosyal hayat diye bir şey çıkıyor, nezaket çıkıyor, görevler ve sorumluluklar, sınıflar…

Öbür tarafta ise her şey aynı. Temel yaşam şekli değişmiyor çünkü. Ava çıkılacak, hayvanlar toplanacak, et kesilecek, yağ yapılacak, odun toplanacak, atlara su verilecek, çadır toplanacak, göçülecek. Temel hayat tarzı değişmeyince dil de çok değişmiyor. Değişmiyordan kastım sözcük sayısının artması bakımından.  Bu olmuyor, ama dil değişiyor tabii. Şu ya da bu sebeple aynı dili konuşanların bir bölüğü ayrılıp başka bir yere gittiğinde kısa bir süre sonra iki topluluğun dili birbirinden oldukça farklılaşıyor. Söyleyiş, telaffuz, farklı bazı kelimeler vb.. Oğuzca ile Yakutça kadar uzak ya da Azerice kadar yakın.

Uygarlık kurulmadan önce, yani demek istiyorum ki insan sökülmeden, sevişmek sekse, söz edebiyata, küğ şiire dönüşmeden, deneyim bilgiye terk edilmeden önce, hatta doğa diye bir şey icat edilmeden önceyi de ekleyebiliriz, yani bütünlük parçalanmadan önce, bu dünya daha kategorilere ve bilgi alanlarına bölünmeden önce, henüz emperyal mavisi düşler kurulmuyorken, henüz tanrılar eğlenceliyken de bir dil vardı. Türkçe gibi barbar dilleri, yani medeniyete sonradan ve zorla dâhil edilmiş toplulukların dilleri bize neyi kaybettiğimizi, e aslında kimse kaybetmez durup dururken, elinden alınır onlar, bizden neyi çaldıklarını çok güzel gösteriyor.

 

 

 

 

türkçe nasıl bir dildir -1-

 

Türkçe nasıl bir dildir?

I.              

Türkçedeki bütün kökler somuttur. Bazı araştırmacılar birkaç sözüm ona soyut kök örneği vererek bu teze karşı çıkarlar. Karşı çıkarlar hafif kalır hatta, direkt saldırırlar. Tabii şimdi konuyla ilgisiz birine tuhaf görünecektir bu söylediğim. Soyut sözcük var diyenler yok diyenlere saldırıyormuş. Yok daha neler?!

Ama böyledir bu. Çünkü “soyut sözcük var” demekle “soyut sözcük yok” demek arasında çok fark, hatta koca bir dünya vardır. Çünkü “soyut sözcük” medeniyet demektir. Türkçede soyut sözcük yoktur dediğinizde Türkçe ilkel bir dildir, barbarların dilidir demiş oluyorsunuz. Dolayısıyla “medeniyet”in varılmak istenen en ulvi yer olduğunu bellemiş olanlara böyle bir sav, Türkçeye ve Türklere küfür gibi geliyor.

Necip Türk milleti nasıl barbar olabilir ki?

Denklemlerle ilerleyen akıl daima saçmalar: Medeniyet güzel bir şeydir, Türkler şahane bir millettir, o hâlde mutlaka medeniyet kurmuş olmalılar, hatta medeniyeti onlar icat etmişlerdir.

Medeniyeti en yüce değer olarak görmeyi temel saik eyleyen bu oyunu sen daha çok kaybedersin oğul!

Peki, o medeni memleketlerde, durumu erken kavrayanlar medeniyetten uzaklaşmaya çalışıyor, o nasıl olacak? Ama senin gözlerin medeniyetin parlak ışıkları ile öyle kamaşmış ki bir şey görmüyorsun. Karanlık kadar fazla aydınlık da kör eder gözleri.

Bu kısım ‘dilci’ akıllarınca göstererek bazı soyut sözcükleri diyesiler ki, Türkçe bir medeniyet dilidir. Oysa o soyut denilenler doğru bir bakışla incelenmeyi bekliyor. Eğer soyut görünüyorsa bilin ki ondaki somutluk görülememiştir. Buna inancım tam. Türkçede soyut sözcük yoktur evet, tersi durumun muhakkak bir açıklaması vardır. Mesela “üzmek” soyut gibi ama asıl anlamı “bir şeyi kırmak”.

Neden böyledir? Çünkü Türkçe bir göçebe dilidir, hatta bir barbar dilidir. Soyutluk medeniyet demektir. Ve Türkler medeniyet kurmamıştır, Türkçede medeniyet kelimesi de yoktur.

( Bkz. 2008’de yazdığım şiir: https://yaban-ci.blogspot.com/2011/07/som-turkce-mehmet-isten.html)

Tarih ve tarihçiler ideolojiktir ve yalan söyler, dil doğrusunu gösterir. Dil, verileri bakımından ideolojik değildir. Her şey öylece ortadadır: Bilmeceler, ninniler, alkışlar, kargışlar, ağıtlar, masallar, atasözleri, deyimler, türküler… Bunlar somut verilerdir. Bunları yorumlayan göz ideolojiktir. Somutluk oyunu bozar.

İki ideoloji var: Biri medeniyettir diğeri barbarlık. Sağ, sol, milliyetçilik, dincilik, liberalizm, komünizm… Hepsi medeniyetten yanadır. 

Türkçeye baktığımızda bu dili barbarların icat ettiğini ve kullandığını hemen fark ederiz. Soyut sözcük yoktur, eylem ağırlıklıdır ve medeniyete ait tüm sözcükler yabancıdır ya da tercümedir.

Dillerde kök üretimi nedir, ne zaman olmuştur, devam etmekte midir?

Dillerin en eski dönemlerinde isimler ve fiiller yavaş yavaş adlandırılmıştır. Nereden biliyoruz? Geriye doğru gittikçe, tüm dillerdeki sözcük sayısı azalıyor çünkü. Daha da geriye giderseniz dillerde çok az sözcüğün olduğu dönemlere varacaksınız, kaçınılmaz. Dünyayı adlandırdıktan sonra kök üretimi durdu. Bütün yeni şeyler, eski şeylerden yola çıkılarak adlandırıldı. Analoji ya da soyutlaştırma yani mecazlaştırma yoluyla. Diğer dilleri bilmiyorum ama Türkçeyi biliyorum. Elimizdeki iki kaynakta, Kitabeler ve Divan-ı Lugati’t Türk’te ne varsa odur. Bunlardan sonrasında tamamen sıfırdan üretilmiş sözcük yok. Bunlarda var olan köklerden elde edildi bütün yeni sözcükler. Peki kaç sözcük vardı bu ikisinde? Kitabelerde birbirinden ayrı 700 kadar sözcük var. DLT’de ise yaklaşık 1000. İsmet Zeki Eyüboğlu çok kıymetli çalışması Türkçe Kökler Sözlüğü’nde 1200 kadar kök saptadığını söylüyor.*

Bugün yaklaşık 100 bin sözcüğü olan bir dilimiz var. Bu yüz bin sözcük yine bu 1200 kadar köke dayanmaktadır. Bu kökler de somuttur.

Türkçe bir barbar dilidir, barbar gayrımedeni demektir. Barbar, ilkel değildir ama medeni de değildir. Barbarda kültür medeniyete dönüşmemiştir. Kültürün medeniyete dönüşmesi bir zorunluluk değildir. Marks’a göre, Keynes’e göre ve bilumum Avrupacı-ilerlemeci düşünürlere göre kültürler medeniyete dönüşür. Ama aslında zorunluluk değildir. Afrika’daki, Amerika’daki ilkel kabileler bunun en güzel kanıtı: Medeniyete dönüşmemiş bir kültürle gelmişler bugüne kadar. Medeniyet yayılmacıdır, kültürleri kendisine dâhil eder. Dünya böyle dünya olmuştur.

Barbar Türkler bundan, yani bir medeniyet dairesine girmekten kurtulamamış. Yaşadıkları coğrafyada bundan kaçmaları da pek olası değil. Etraflarını çeviren Budizm, İslamiyet ve Hristiyanlık gibi tek tanrılı dinler, yatuk dinleri yaratıyor bu baskıyı ve Arap-Çin-Hint- Roma medeniyetleri yaratıyor. Medeniyet dairesine girmeleri kaçınılmazlaşıyor.

Türk geniş bir coğrafyanın ve dünyanın en kalabalık halklarından birinin adı, bir ırk değil. Bir toplam: Gayrımedeni, devletsiz, yazısız, edebiyatsız, şehirsiz, felsefesiz, bilimsiz bir halk. Asyatik ama öylesine geniş bir coğrafya söz konusu ki birbirine fizik olarak bile benzemeyen Türkler var. Gevşek bir topluluklar topluluğu. Federasyon ya da konfederasyon değil, devlet değil, topluluklar topluluğu. Ortak tarafları Türkçe. Konuştukları dil. Yine aynı coğrafi genişlik nedeniyle dil de pek çok farklı özellik gösteriyor ama Türkçe yani sonuç olarak. Bizim konuştuğumuz ise Türkçelerden biri olarak Oğuzca.

Göçebeler ve yerleşim kurmamışlar, çadırlarda yaşıyorlar. Erken dönemlerde medeniyet dairesine girenler var, Uygurlar gibi, ama “Türk” adıyla maruf olanlar çizdiğim genel karakteristiği gösteriyorlar. Kendi konuştuğumuz dili geriye doğru sürdüğümüzde elimizdeki en mühim kaynak Kaşgarlı Mahmud’un Divan-ı Lugati’t Türk’ü. Ondan 300 yıl kadar önce yazılmış ve dikilmiş olan Kitabeler de önemli. Mesela o ‘bengütaş’lara kazıyarak Kitabeler’i dikenler çizdiğim gibi bir halk. Göktürk Devleti. Göktürkler diye bir boy, kol, halk yok aslında. O bir çatı. Altında göçebe yaşayan ve Türkçe konuşan yüzbinlerce gayrımedeni var. Bir bölümü de bizim konuştuğumuz dili konuşuyor. Gevşek ve yatay bir birliktelik. Çoğu zaman iç mücadeleler var. Türkçe konuşan bir topluluk Türkçe konuşan başka bir toplulukla savaşıyor falan. Birbirlerini yağmalıyorlar. Bir boy gelip dışarıdan çatının altına giriyor, bir boy çatıdan çıkıyor falan. Şehirleri yok, evleri yok, Kağan bile çadırda yaşıyor, kurumları yok. Böyle devlet mi olur? Böyle medeniyet mi olur? Besbelli ki önemli bir aile böyle bir çatı oluşturuyor: Aşina ailesi. Geniş bir aile, kendi epiğini yaratıyor. Bu Hanedan’ın tebaası kim peki? Başıbozuk sürüsü! Birbirleriyle ve Kağan’ın devletiyle mücadele halindeler. Obalar halinde yaşayan ve var olma savaşı veren binlerce kişilik topluluklar… Bir tanesi Anadolu’ya gelenlerin ataları. Böyle bir yapı görünce güvenlik gerekçesiyle içine dâhil oluyorlar. Aslında sürülerini gütmek, oyunlarını oynamak, kızlarını oğullarını evlendirmek istiyorlar. Savaşla falan bir işleri yok aslında ama böyle bir yapıya dâhil olmanın bedelleri var.

Böyle bir halkın dilinde soyut sözcük olması tuhaf olurdu. Başka dillerde de bence böyle gelişti işler, bilmiyorum. Mantığım böyle olması gerektiğini söylüyor.  Ama dilleri kendi akışında gelişti, hayat tarzları, şehirler, bilimler vb. oluştukça onların isimleri oluştu. Belli bir aşamadan sonra zırt diye soyut bir kök çıkması, soyut bir kök yaratmaları mümkün mü? Bana doğal görünmüyor. Bizdekine benzer gelişmesi mantıklı. Fakat akış doğal olduğu için seçmek zor belki. Türkçenin geçirdiği iki büyük kırılma, anomali Türkçeyi görmeyi kolaylaştırıyor. Birincisi İslamiyet’in kabulü ve onunla beraber girmeye başlayıp Türkçeyi işgal eden Arapça-Farsça kelimeler, ikincisi Batılılaşma ve dilimize hücum eden Batı kökenli sözcükler. İkisi de medeniyet işgali. Bu iki medeniyet işgalini çıkardığınızda ana Türkçe’yle karşı karşıya kalıyorsunuz. Bunun için DLT’ye bakmak kâfi. Oradakilerin hepsi Türkçe değil ama Türkçenin hepsi orada!

 

 

·        

Türkçe Kökler Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 1989, Syf.10

koşmak öküz şiir

 

İlk yazımda bizde ko(mak) eyleminin çok temel bir eylem olduğunu, temel ve yan anlamları içinde “bırakmak, izin vermek, karışmamak, yapmak, etmek” gibi anlamlar bulunduğunu söylemiştim.

İşte Yunus Emre’den seçtiğim örnekler, her biri mısra-i berceste.

·        Kibir kandayısa ânınla savaş

Kogıl kibri vefâ sâna ne kıla

(kandaysa: Kimdeyse, neredeyse kogıl: Bırak)

 

·        Gönül erîni önden koma elden

O kurtarır senî dürlü fiilden

(dürlü: Türlü, koma: Bırakma)

 

·        Niçe bir görmemek açgıl gözünü

Od içinde kodun sen kend’ özünü

(niçe: Nasıl, açgıl: Aç, od: Ateş, kodun: Bırakmak, terk etmek)

 

·        Malı mülkü koyuban kanda gidersin miskin

Ancak yatasın sinde görünce kıyâmeti

( koyuban: koyarak, kanda: nereye, miskin: tembel, sin: mezar

 

·        Ömrüm beni sen aldadın ah n’ideyim ömrüm seni

Beni deprenemez kodun ah n’ideyim ömrüm seni

( açıklama yazmaya gerek yok, aslında üsttekilerde de yoktu)

 

·        Çeşmelerden bardağın doldurmadan kor isen

Bin yıl anda durursa kendi dolası değil

 

·        Senin aşkın denizine düşübeni gark olayım

Kimsenem yok elim ala koma beni batmayayım

 

 

İşte Yunus’un bu dizelerinde gördüğümüz geniş bir anlam evreni olan “komak” eyleminin peşindeyiz.

 

Ondan, önce konmak (komak işini kendi üzerinde gerçekleştirmek) eyleminin, sonra konuşmak(konma işini karşılıklı yapmak) eylemlerinin oluştuğunu,  sonra da bu ‘konuşmak’ eyleminden konuşu/komşu’nun oluştuğunu açıklamıştım. Bu “komak“ eyleminin kendisinin kullanımı çok azalmış ama çocukları, torunları oldukça sık kullanılıyor bugünkü dilde.

Bu yazıda da ‘koşmak’ eylemine değineceğim. Bugünkü eğitim öğretimde genellikle “koşmak“ eylemi kendisi bir kök gibi anlatılıyor. Oysa “koş-“ eylemi de ko- eyleminden geliyor.

Öncelikle şuna dikkat çekeyim: Dilimizde iki ayrı “koşmak” eylemi var sanılıyor.  Biri yürüme eyleminin ötesinde bir hıza kavuşmak için yapılan “koşmak”,  öteki de “şart koşmak” da gördüğümüz koşmak olmak üzere. Oysa ikisi de aynı bunların.

-ş eki Türkçede bir eylemden başka bir eylem yapmayı sağlayan işteşlik ekidir ve o işi karşılıklı, birlikte yapma anlamını içerir. (ilk yazıda da değinmiştim)

 

“Koşmak” eyleminin iki bacağın ritmik hareketiyle oluşmasından yola çıkın. Yani komak işini iki bacağın karşılıklı yapması. Tabii komak eyleminin anlam evreni geniş, bunu da unutmadan.

Bizde "koşmak" eylemi bir şeyi başka bir şeyle ilişkilendirmek, ona ulamak anlamına geliyor. İki şeyin birbirine bağlanması, birbirine bağlı bir harekete girmesi, birbirine konması… Yani anlamında "ikilik, çift" var. (kopmak eylemi ise bunun zıddı, bir şeyin bağlı olduğu, “kon”duğu yerden ayrılması, bağımsızlaşması)

Demek ki iki bacağın birbirine bağlı ritmik bir harekete girmesidir “koşmak”. Öküzleri sabana koşarız, yani iki öküzü birbirine bağlı, birbirine paralel bir duruma getiririz.  Bir şeyi şart koşarız, yani o şeyi başka bir şeye bağlarız. Ne ilginç değil mi? İlk anda ne alakası var bir insanın koşması ile öküzlerin sabana koşulmasının ya da bir şeyin şart koşulmasının der insan J

Peki şiirin bunlarla ne ilgisi var!?.. Öyle ya şiirin Türkçedeki adı “koşuk”tur. Halk şiirinin yaygın türü “koşma”dır.

Onlar da aynı anlam kökeninden. Şiir dediğimiz şey nedir, nihayetinde bir sözü üstteki/alttaki söz ile ilişkilendirmek, onunla uyumlulaştırmak değil mi? Bir dizeyi diğeriyle ölçülü, uyaklı hâle getirmek, ona koşmak değil mi?

nitekim "beyit" yerine "ikilik" denmesi de bundan. "çift" sözcüğü ise Farsça (cuft), ikili olan şey manasına geliyor. çiftlik, çiftçi sözcüklerinin "iki öküz"le alakası var. çifte de iki namlulu.

Demek ki Türkçe “koşmak”  Farsçadaki “cuft/çift” durumuna getirmek hemen hemen aynı anlama gelir.

Sabana koşulan iki öküzü birbiriyle uyumlu iki mısra gibi düşünmek hoşuma gidiyor.

Şahane.

 

 

 

ko- eyleminden komşu, konuşmak

 

Eski Anadolu Türkçesinden Cumhuriyet dönemine kadar kullanılan (10 yy./ 20 yy.) bir ko- eylemi var: “bırakmak, koymak” anlamında.

Bu “ko-” eyleminden koy-, kon-, koş- eylemleri türetiliyor. ko- eylemini bugün pek kullanmıyoruz, aynı anlama gelmek üzere daha çok “koy-” kullanıyoruz. Yine de “Beni yalnız koma!” gibi örneklerde tek tük rastladığınızı hatırlarsınız. Yunus Emre’nin şiirlerinde çok geçiyor. Aşağıya alıntılayacağım şiirinin bir beyti hariç tüm beyitlerinde geçiyor “ko-“.

N'olur ise ko ki olsun n'olusar
Tek gönül Mevlayı bulsun n'olusar

Aşk denizi gene taşmış kan akar
Aşık-ı biçare dalsın n'olusar

Bu denize düşen ölür dediler
Ölür ise ko ki ölsün n'olusar

Aşk gelicek cümle eksikler biter
Bitmez ise ko ki kalsın n'olusar

Akıbet şol göze toprak dolusar
Bir gün öndün, ko ki dolsun n'olusar

Dünyanın mansıplariyle izzetin
Yunus kodu alan alsın n'olusar

 

Bu nefis şiirde “ko-” son beyit hariç “bırak, izin ver, karışma” anlamında, son beyitte ise “koymak, ortaya bırakmak” anlamında. (Son beyitte de yoruma göre bırakmak, vazgeçmek anlamına da gelecek şekilde ikili bir kullanım söz konusudur.) Yunus’un daha pek çok şiirinde görüyoruz “ko-” eylemini.

 

"komşu" sözcüğü esasen işte bu ko(mak) fiilinden geliyor.

Önce komaktan onun dönüşlü, yani  “ko(mak) işini kendi üstünde gerçekleştirmek” anlamlı konmak eylemi oluşuyor. 

Şu demek yani: Bir şeyi bir yere koyarsın, ama kendin bir yere konarsın.

Göktürk Yazıtlarında (735) geçiyor konmak,  yerleşmek anlamında: Ötüken yirig konmuş. (Ötüken adlı ülkeye yerleşmiş.)

Kaşgarlı’da geçiyor: Kuş kondı. Bodun kondı. (Göçer kavim yerleşti.)

Kuşun konması asıl somut anlamdır. Bir halkın bir yere yerleşmesi ondan elde edilen erken dönem mecazlarından biridir. Yukarıdaki şiirde gördüğümüz gibi ko- eyleminin bir diğer mecazı “engel olmamak, izin vermek, bırakmak” anlamlarıdır. Bu anlamı zaman içinde en yaygın kullanım alanını oluşturmuş. Eldeki bir şeyi koyunca o serbest kalır ve aşağıya doğru düşer, bir yere konar.

 

Nitekim “koyun” sözcüğü de “ko-” eyleminin “serbest bırakılmış” anlamından türetilmiştir. 9. yüzyıldan kalma Irk Bitig’de “koyun” yerine Türkçe “boş” sözcüğünün kullanıldığını görmekteyiz.

 

Göçebelere konar-göçer denmesi yani “konmak” eyleminden bir kavram adı yapılması daha yeni, muhtemelen Cumhuriyet devri.

 

Sonuç olarak “konmak” eylemi “yukarıdan gelen bir şeyin bir yere, zemine varması” anlamındadır ve “göçebe bir halkın bir yere geçici olarak yerleşmesi” anlamı da eski dönemlerde oluşmuştur. Konuk, konak, konum, konut sözcükleri de hep bu “konmak” eyleminden elde edilmiştir.

 

Gelelim benim asıl değinmek istediğim konuş- eylemi ile konu, komşu adlarının oluşumuna.

 

Bilindiği gibi -ş eki bir işi karşılıklı yapmak anlamı veren bir ektir: görüşmek, dövüşmek, tartışmak, buluşmak, tanışmak vb. İşte bu ekle kon(mak) eyleminden konuş(mak) eylemi oluşuyor. Ama bu konuşmak eylemi bugün kullandığımız, dille bir istek düşünce ifade etmek anlamında değil. Açıkladığım gibi konma işini karşılıklı yapmak (Nitekim TDK ‘pozisyon alacak bir yere yerleşmek’ anlamındaki konuşlanmak eylemini işte o konuş- eylemine -lan eki getirerek oluşturuyor). Karşılıklı konduk, ne yaptık yani, konuştuk, güzel.

 

konmak'tan "konuş(mak)" yani karşılıklı konma(yerleşme, ikamet etme) anlamlı fiil, sonra da ondan konuş-u oluşuyor. Yani karşılıklı konuşanlar, yerleşenler. "konuşu" sonra "komşu"ya dönüşüyor ses değişikliği ile. Aynı "konmak" fiilinden konak, konar-göçer, konaklamak, konum, konuşlanmak türetiliyor çok daha sonra.

Karşılıklı ve yan yana konma hali için "konuşmak" fiili ne kadar güzel, Türkçedeki "işteşlik" mantığına ne kadar uygun.

"Sohbet etmek, söyleşmek" anlamındaki "konuşmak" fiili nedir denirse aynı şeydir aşağı yukarı. Yani karşılıklı konmak, komşu olmak anlamından zamanla sohbet etmek, söyleşmek anlamına dönüşüyor. Ki bu anlamına 16-17. yüzyıllarda rastlanıyor. Yani "konuşmak" bazı Türkçe öğretmenlerinin ve kaynaklarının izah ettiği gibi "konu" paylaşmak anlamına gelmez, ki işteşlik eki zaten isimlere gelmez, eylemlerde olur. Kaldı ki “konu” daha yeni bir sözcük, Cumhuriyet sonrasında TDK tarafından “saded, mevzu, husus” Arapça kelimeleri yerine türetiliyor. Bu açıdan da “konuşmak” sözcüğünün “konu”dan gelmesi mümkün değil.

TDK sözcüğün bu anlamsal tarihi doğrultusunda "konu"yu türetiyor 1930’larda.  Karşılıklı konanlar kendilerine bir mevzu arıyorlar ki o da "konu"dur gibi bir şey düşünmüş olmalılar, ne kadar uygun olmuştur ayrı ama sözcük tutmuş ve yerleşmiştir.

 

“Komşu” sözcüğünün “yerleşmek”ten gelmesi hem çok doğal hem de çok güzel.

 

 

 

selam

 

Herkese selamlar. Bundan böyle haftada bir burada etimoloji-dil-kültür yazıları yazacağım. Yazılarımın çerçevesi hakkında birkaç noktayı belirteyim öncelikle. Etimoloji, kökenbilim denilen bir bilgi alanıdır. Bir bilim midir, evet bir bilimdir. Ama içinde akıl yürütümünün ve spekülasyonun bolca olduğu bir bilim. Aslında bunlar pozitif bilimler denilen alanlarda da bolca mevcuttur çünkü bilim spekülasyonla ilerler temelde.  Fakat etimoloji spekülasyona biraz daha fazla açıktır. Bununla birlikte bir kelimenin kökeninin ne olduğu konusundaki tezler hepten yakıştırmaya ya da atmasyona dayalı değildir elbette. Kelimenin kökünün nereden geldiğini söylemek için öncelikle tabii ki Türkçeye hâkim olmak; Türkçenin eski dönemleri, grameri, ek-kök bilgisi, geçirdiği değişimler hakkında derinlikli sayılabilecek düzeyde bilgili olmak vb. gereklidir. Hatta bunlar bile yetmez. Spekülasyon ancak bu noktadan sonra anlamlıdır.

Yazdıklarımız Türkçedeki sözcüklerin kökenlerini açıklayacağımız bir envanter olmayacak, her sözcüğü ele almayacağız. Daha çok Türkçedeki sözcüklerin bize Türkler hakkında ne söylediğini konuşacağız. Kültürel etimoloji konulu diye bir çerçeve çizebileceğim bu yazılar akademik olmayacak, uzun dil tahlillerine, bilgilerine, okuyucuyu yoracak falan fistana fazla yer vermeyeceğim. Nihayetinde ders vermeyeceğim çünkü. Okunaklı, keyifli, düşündürücü olmasını istiyorum sadece, bu amaçlara ulaştığım ölçüde kendimi başarılı göreceğim.

Başka şeyler de var tabii ama onları da artık yazılar içinde kendiliğinden vermiş olacağım.

Umarım beğenir ve ilgi gösterirsiniz. Yazdıklarımla ilgili görüşlerinizi, itirazlarınızı yazıların altına belirtebileceğiniz gibi mehmetisten@gmail.adresine de yollayabilirsiniz. Ayrıca merak ettiğiniz soruları da yollayabilirsiniz ama bunları ancak yazı dönüşebilecek noktaları varsa yazı olarak cevaplayabilirim.

Muhabbetle.

ismet özel'in son çıkışı ve alfabe meselesi, mehmet işten

İsmet Özel, Erbain'i yeniden seslendirmiş. Tanıtım yazısına göre, “Üstelik Erbain, Türk yazısıyla ilk kez neşrolunuyormuş." Böyle bir şeyle karşılaşınca ne düşünürsünüz? Muhtemelen, Erbain’deki şiirlerin ‘Göktürk alfabesi’yle yayımlandığını değil mi?.. Çünkü bilinen en önemli, neredeyse tek Türk yazısı ‘Göktürk alfabesi’dir. Oysa girip bakıyorsunuz Arap alfabesiyle!.. Bu projeyi hayata geçirenlerin söz konusu yazının ‘ne alfabesi’ olduğunu bilmemesi mümkün değil tabii. Besbelli ki "Müslüman demek Türk demektir" şiarını ortaya atalı bu doğrultudaki ekstrem görüşlerini geliştire geliştire geldiği noktada, Özel’in bilgisi dahilinde, hatta önerisiyle yenilen bir herze bu. Daha önce de “Türkçe Kur’an’dan doğmuş bir dil.” demişti. En art niyetli tahminlere göre Kur’an’dan önce 2000 yıllık bir geçmişi olduğu kabul edilen Türkçe için!

İsmet Özel’in bu ‘eylem’i karşısında sosyal medyada epey bir miktar var olan Göktürkçe gruplarından bir karşı hamle bekliyordum aslında. Mesela Nihal Atsız’ın şiirlerini Göktürk alfabesiyle yayımlayabilirlerdi, "Türk yazısı öyle olmaz böyle olur" diye.

Akıl sağlığını yitirmiş ve siyasi bağlılığı gözünü kör etmiş bir insanın söyleyebileceği sözler İsmet Özel’inkiler. Cemil Meriç’in “İdeolojiler, idrakimize giydirilmiş deli gömlekleri!” sözünün canlı örneği olarak arz-ı endam ediyor sahnede yine. Düşünsel bir meczup olarak tefekkür alemimize katkıları günbegün artıyor. Artık ne bilimsel temel umurunda ne de tutarlılık. Her şeyi söyleyebilir bir noktada.

Bir konuşmasında kendisinin de ifade ettiği gibi ‘dikkat çekmek için’ ve dikkat çekmeye zorunlu hissettiği için yapıyor bu çıkışları. İstiyor ki o bir şey söylediğinde bütün başlar o yana dönsün. Beklediği karşılığı alamadıkça saçmalık masasında potu artırıyor.  Şimdiye değin öyle şeyler söyledi ki bu yukarıda söylenenler oldukça hafif kalıyor gerçek haleti ruhiyesini anlamada.

Fakat bu son yaptığı, yani Arap alfabesini ‘Türk yazısı’ ilan etmesi, bu konuda kafası karışık olan ya da kendisine öğretilen saçma manzumeyi tekrar ededuran pek çok kişi de olduğu için açıklığa kavuşturulması gereken bir konu.

‘Türkçe, Kuran’dan doğmuş bir dil’ derken ve Arap alfabesinin Türk yazısı olduğunu ilan ederken ne demeye çalıştığını anlıyorum elbette. Ama sözün mecaz değeri olması için kendisinin doğru bir yere oturması gerekir. Mesela boynuz gerçekten kulağı geçmese idi “boynuz kulağı geçer” sözünün bir mecazı oluşabilir miydi?

Yine de demeye çalıştığı şeyi açıklayalım. Tabii ben iyi niyetle bunu yapmaya çalışıyorum, başkası ‘Böyle saçma şey mi olur!’ diye kestirip atabilir. Bana kalırsa “Türkçe Kuran’dan doğmuş bir dil” derken Türklerin Anadolu’ya gelip İslamlaşmalarından sonra dillerine çok sayıda Arapça-Farsça sözcük girmesiyle Türkçenin söz varlığının değişmesine ve genişlemesine atıfla ortaya bambaşka bir dil çıktığını kastediyor. Kur’an’ın dili Arapça, Türkçeye Arapçadan kelimler giriyor. Demek ki Türkçe Kur’an’dan doğmuştur! Ne güzel değil mi? Türkçe, Osmanlıca dediğimiz bu dönemle başlar diyor yani. Daha öncesinde bu konuştuğumuz Türkçe yoktu; biz, konuştuğumuz dili İslamlaştıktan sonra oluşturduk! Tarihi ve bilimsel gerçeklikle ilgisi olmayan bir şey bu tabii. Hem Türkçe İslam’dan çok önceden beri var olduğu için hem de bir dilin neredeyse kendisinin yok olacağı dereceye kadar başka diller tarafından dejenere edilmesi bir dili yeniden yaratmak olarak görülemeyeceği için.

Bir dilin yok olması veya yeniden yaratılması hiç kolay bir şey değildir. Türkçe gibi kadim bir dil için bu, çok daha zordur. Bunun için asırlar gerekir. Hem, yok olma noktasına gelmiş gibi görünürken bile mesela aklı başında birkaç genç çıkıp sadece Yunus’un, Karacaoğlan’ın üç beş şiirinden ve birkaç halk türküsünden hareketle bile bu dili yeniden ayağa kaldırabilir. Öylesine derin ve zengin bir potansiyeli vardır Türkçenin.

Pek çok dil, başka dillerin etkisinde kalmıştır, kalır. Etki alanı değişir, değişmiştir. Türkçe de uzunca bir süre Arapça-Farsça etkisinde kalmıştır, sonra 150 yıl kadar Fransızca etkisine girmiştir, günümüzde İngilizce etkisindedir. Bu dillerden sözcükler almıştır ve almaya devam etmektedir.

Sözcüklerin hangi kökenden geldiği, söylenen bir şeyin hangi dilden sayılması gerektiğini belirlemede alınabilecek bir ölçüt değildir. Konuşulan, yazılan bir şeyin hangi dilden olduğunu anlamada -daha sonra ayrıntılı değineceğimiz- alfabenin de hiçbir ölçüt değeri yoktur! Hangi dilde olduğunu anlamak istiyorsanız o şeyin sözdizimi’ne, cümle kuruluşuna, fiillerine bakacaksınız. Sözdizimi ve cümle kuruluşu (cümlenin oluşumunu sağlayan çekim ekleri) Türkçeyse o şey Türkçedir. Sözcüklerin kökeni yabancı olsa bile! Sözcüklerin Türkçe kökenli olması bütünüyle önemsizdir demiyorum tabii ama temel ölçüt değildir. 

Bu çerçevede Fuzuli'nin "Aşk derdiyle hoşem el çek ilâcımdan tabîb" mısraı, içinde sadece "el çek" Türkçe kökenli olmasına rağmen Türkçedir. Dile bakışı siyasetle biçimlenmiş olanlar bu söylediğim cümleyi anlama yeterliliklerini kaybediyorlar ne yazık ki… Sanıyorlar ki ben bu sözcüklerin artık Türkçeleştiğini kastediyorum. Hayır onu kastetmiyorum. Sözdizimi’nin ve çekim eklerinin Türkçe olmasını kastediyorum. Bu çerçevede "X'i Y'ye Z'de söyledim." cümlesi bile Türkçedir. Hadi, “Fuzuli’nin bu beytindeki sözcükler yabancı kökenli olmasına rağmen gündelik hayatımıza epeyce girdiklerinden kolayca anlaşılıyor, ne var ki bunları Türkçe saymada” diye düşündük diyelim. Ama örneğin Naili’nin;

Bûy-ı zülfin ki ala havsala-i bâd-ı Bihişt
Şiken-i turra-i havraya tenezzül mi eder

beyti, ne anlama geldiğini bugün hemen hiç bilemesek de Türkçedir. Çünkü içinde cümle kuruluşunu sağlayan unsurlar (ala, eder) Türkçedir. Ama kuşkusuz ki artık son derece dejenere olmuş bir Türkçedir. Bu beytin yazıldığı dönemde (17. yy.) Türkçe için tehlike çanları ciddi derecede çalmaktaydı. Aslına bakarsanız ilginç bir şekilde halkın cehaleti, okuma yazma bilmeyişi koruyordu Türkçeyi. Halk; türküsünü söylüyor, masalını anlatıyor, bilmecesini soruyor, çocuğunu ninnisiyle uyutuyordu kendi dilinde. Fakat yazı dilindeki durum bir fecaat idi. Edebi eserlerde Türkçe sözcük oranı %10’lara, genel yazı dilinde %20’lere düşmüştü. Ama şükür ki yazı dili konuşma dilini belirlemediği sürece çok sıkıntı oluşmaz dil için.

İsmet Özel’in ‘yeni bir dil yarattık’ iması bu yukarıda söz ettiğimiz dille ilgilidir esasen: Osmanlıca. Temizleye temizleye bugüne getirdiğimiz Türkçe üzerinden ama yukarıdaki Naili beytinin dilini hayal ederek ve ikisi aynı şeymiş gibi bir kurnazlığa başvurarak… Ağırlıklı olarak Arapça-Farsça sözcüklere dayanan, Arap alfabesi ile yazılan ama cümle kuruluşu ve fiilleri hâlâ Türkçe olduğu için Türkçe kalabilen bir dil! Bu dil yalnızca üç beş elit arasında kullanılmaktadır, bu dille yazılmış bir metni bugünkü halk nasıl anlamıyorsa o zamanki halk da anlamamaktadır. Ahmet yazıyor Mehmet okuyor. Ama güç-yazı-iktidar bunlarda olduğu için; kitapları, tarihleri, resmi yazışmaları bunlar yazdığı için olaydan yüzyıllar sonra böyle anlatılıyor. Sanki ortada gerçekten yaygın kullanımı olan bir dil varmış da bu dil yok edilmiş gibi. Oysa hangi baldırı çıplak bir tezkireyi, Divan'ı, Tarih kitabını anlayacak? Hadi onu geçtim, baldırı çıplağın kendisini de ilgilendirdiği için soralım: Hangi baldırı çıplak kendisine okunan mahkeme (kadı) hükmünü anlayabilmiştir de o dönem sanki bu yazı dili genel bir şeymiş gibi anlatılıyor. Bir örnek vereyim: 1740 tarihli bir kadı sicil defteri hükmü:

Yusuf’un İstanbul’dan çıkmamak şartıyla nikâhlandığı eşini Kütahya’ya götürmesine kayınvalidesinin karşı çıktığı

Bâ-mühr-i efendi

Ma‘rûz

Sâhibe-i arzuhâl Emine bt. Mehmed dîvân-ı hazret-i sadrazamîde ma‘kūd meclis-i şer‘de sadriye kebîre kızım Afife nâm hatun nefsini derûn-ı arzuhâlde mastûrü’l-ism Yusuf nâm kimesneye tezvîc eylediğinde mahmiye-i İstanbul’dan âhar diyâra götürmemek üzere tezevvüc mu‘âhede ve mezbûr Yusuf dahi kavl-i mezkûr üzere tezevvüc eylediğinden sonra kızım mezbûre Afife’yi iğfâl edip dâmadım mezbûr Yusuf kendi maskat-ı re’si olan Kütahya sancağında Mihaliç kazâsında Kayı köyü nâm karyeye getirmişdir deyü teşekkî eyledikde, lisânen sâdır olan fermân-ı cihân-mutâ‘larına imtisâlen mezbûre Emine istintâk olundukda husûs-ı mezbûra aslâ kimesne muttali‘ değildir deyü takrîri mübâşirleri Musa Çavuş kulları ma‘rifetiyle huzûr-ı âlîlerine i‘lâm olundu.

Fî 18 Zilhicce sene 1152.
(Kadı sicil defterleri İBB ve Medipol Üniversitesi işbirliği ile online erişime açık bu arada)

Bu dil devam etseydi, yani Cumhuriyetle beraber halkın konuşma dilini, edebiyat dili ve yazı dili haline getirmese idik, Türkçeye dönüşü gerçekleştirememiş olsaydık ve Naili’nin beytinde  gördüğümüz dili yaygın bir yazı dili haline getirip eğitim- öğretim dili olarak kullansaydık, okuma yazma bilen insan sayısını bu dile göre artırsaydık, çocuk kitaplarını bu dile göre bassaydık, filmleri bu dille çekseydik, bilimsel çalışmaları bu dille yürütseydik, isimleri büyük ölçüde  Arapça, sadece fiilleri Türkçe bu yapma dili, ağır Osmanlıcayı günlük dil haline de getirmiş olsaydık gerçekten de Türkçe diye bir dilin en azından Anadolu’da yok olmasına sebep olmuş olabilirdik.

türk tarihinin başlangıcı, PROF. DR. YECİHE HATİBOĞLU

TÜRK TARİHİNİN BAŞLANGICI

PROF. DR. YECİHE HATİBOĞLU




Son araştırmalara göre, tarihimizin başlangıcı, Sümer tarihine kadar

gitmektedir. Sümercenin aslı konusu çok yazılmış, çok işlenmiştir.

Hemen her ulustan dilciler, Sümerce ile kendi dillerini karşılaştırmışlar,

çıkar yol aramışlar, bulamamışlardır. Temeldeki gerçekler, Türkçe dışında,

bütün dillere ters düşmüştür.

Sümer uygarlığında, bugünkü dünya uygarlığının başlangıcı, temeli

vardır: Din, Tanrı, rahip, tapmak, şiir, destan, öykü, atasözü, düşünce

düzeni; hükümdar, ulus, yönetim, kanun; okul, öğretmen, öğrenci;

madencilik; tarım, ticaret, matematik, astronomi; her türlü sanat: müzik,

resim, heykel ve mimari gibi.

İsa'dan önce 3300 (üç bin üç yüz) yıllarında başlayan, 3200 (üç bin

iki yüz) yıllarında da yazının bulunmasıyle perçinleşen böyle bir uygarlığa,

hiç kuşkusuz, her ulus sahip çıkmak istemiştir.

Ne var ki, bütün zorlamalara karşın, Sümerce araştırılan, karşılaştırılan

pek çok dile ters düşmüştür, çünkü gerçek bir başka yöndediir.

Son incelemeler göstermiştir ki, Sümer uygarlığı, en eski bir uygarlık

olmakla birlikte tek başına bir halka değildir. Bu uygarlık, sonradan,

yine Mezopotamya'da, aynı soydan gelen insanlarca, iki kez daha, iki

büyük halka halinde yüceltilmiş, ayakta tutulmuştur.

Güney Mezopotamya'daki Sümer uygarlık halkasını, daha yukarılarda,

Kuzey Mezopotamya'ya doğru yayılarak, sürdüren, yaşatan,

Gud'lar, daha sonra da Kaş'lardır. Günümüzden, Türk tarihinin başlangıcına

doğru, gidilmesi gereken oldukça karanlık yolda, en önemli, en

ışıklı kilometre taşı, Kaş'lardan kalan çiviyazılı tabletlerdir.

Kıvançla belirtmek gerekir ki, Gud'ların, özellikle Kaş'ların dillerinin

Türkçe oluşunun açıklanmasıyle, Sümerce sorunu da, bütünüyle

aydınbğa kavuşmuştur. Son incelemelere göre, hiç kuşkusuz kesinlikle,

Sümerce, Türkçedir demek doğru olur.

3 0 V E C İ H E H A İ B O Ğ LU

Sümerce'nin Türkçe olduğunu ilk kez yirminci yüzyılın başlarında

Prof. Fritz Hommel açıklamıştı!.

Atatürk bu çok önemli açıklamayı eşsiz görüşüyle hemen benimsemiş,

bu konunun ve buna benzer başka konuların gerçekçi bilim yöntemleriyle

incelenmesi için, 1936'da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesini kurmuş

ve bu fakülteye batının ünlü Sümerologu Prof.B.Landsberger'i

öğretim üyesi olarak yerleştirmişti.

Prof.B.Landsberger, Atatürk'ün, özellikle Sümerce konusunda

önemle durduğunu yakından bildiği için, 1937'de toplanan Tarih Kurultayı'na,

ali şir nevai ile pehlevan muhammed arasında geçen sohbet

“Suâlimiz budur ki şiirleri zaman sahifesine geçen  Türkçe şiir yazan şairlerden hangisi daha iyi söylemektedir ve senin inancın hangisinin daha iyi söylediği yolundadır ve sen hangisini beğenirsin:

Fakir, hepsi iyi söylemektedirler ve ben beğenirim, dedim. Pehlivan,  sen yapmacık davranışı ve alçak gönüllülüğü bırak, doğruyu söyle. Hepsini beğeniyorum, dersin; fakat  hepsi bir değildir, elbette aralarında fark var. Fakir, şu an değeri herkesçe kabul edilen ve bu kavmin üstadı ve söz meliki olan Mevlâna Lutfî, dedim. Dedi ki niçin Seyyid Nesîmî’yi demedin: Fakir, hatıra gelmedi, dedim. Seyyid Nesîmî’nin nazmı başka tarzdadır ve zâhir ehli şairleri gibi nazm söylememektedir. Ve bu suâlde senin maksadın mecaz yolunda söz söyleyen halk idi. Pehlivan itiraz ederek kinâyeli dedi Seyyid Nesîmî varken, Lutfî nazmını beğenmen uygun düşer mi: ve durum şu ki Seyyid Nesîmî’nin nazmı zâhiren mecaz tarafına, mâna yönünden hakikat tarafına yönelir.”

Hı değil xı, Sevan Nişanyan

Xırtlaktan xırt gibi çıkarılan o ses dünya dillerinin bazılarında var, bazılarında yok. Ne hikmettir bilinmez, Türkçenin doğu komşularının hepsinde var. Kürtçede var, malum. Arapçada, Farsçada, Ermenicede, Gürcücede, Zazacada, Çerkezcede, Lazcada, Süryanicede ve İbranicede de var. Ona bakarsanız Azericede de var, Anadolu Türk ağızlarının çoğunda da var. Ama İstanbul ağzında yok. Batılılıktan mı? Sanmam. Holandacada da o ses var sonuçta, Batının batısı İskoççada da var. Tesadüf olmalı.

O sesi temsil eden bir harf olmadan da Türkçeyi paşa gibi yazarız tabii; bunca senedir yazmışız, bir şeyimiz eksilmemiş. Ama bakın şimdi ne oldu. Türkçenin onyıllardır kapalı duran doğu penceresi aralandı, o taraftan da esintiler gelmeye başladı. Gün geçmiyor ki Kürtçeyle ve Kürtlükle, Arapçayla ve Arap kültürüyle ilgili bir konuya toslamayalım. Ötekilere de sıra gelecektir, kuşkunuz olmasın. Sonuç? Mesela o köyün adı Hultik mi Xultik mi, ayırma ihtiyacı doğuyor. Yahut berber anlamına gelen hallâk ile Yaratan anlamındaki xallâk ’ı ayırdetmek gerekiyor. Ayıramasan ufak ufak kendini cahil hissetmeye başlıyorsun.

Akademik literatürde o sesi zımbırtılı h harfiyle yazarlar, şöyle: ḫ. Ama Microsoft kahrolsun, standart fontların hiçbirinde bu harf yok, en yeni Unicode’da bile çift karakter yazmak zorundasın. İşin yoksa editöre ayrı, tashihçiye ayrı, matbaaya ayrı not yaz, aman gözünü seveyim zımbırtılı h’lerim baskıda doğru çıksın diye. Kh diye yazsan gene olmaz, Türkçe imlanın mantığına aykırı. Üstelik uluslararası kullanımda kh’ın anlamı başkadır, sert nefesli bir /k/ anlamına gelir.

1930’lu yılların başında Celadet Ali Bedirhan, pardon Bedirxan, bugünkü Kürt alfabesini oluştururken خ karşılığı x harfini kullanmış, pek de iyi etmiş. Başta biraz tuhaf geldi bana da ama çabucak alıştım, şimdi rahat rahat kullanıyorum.

Batı dillerinde x’in anlamı başkadır /ks/ okunur tabii, ama olsun o kadar karışıklık diyeceğiz. Muğlaklık olmasın diye sözlüğümde Yunan alfabesindeki χ harfini kullandım. Ama günlük yazışmada öyle egzotik simgelerle uğraşamazsın ki? 

bunlar da altındakiler

• 
  

  9 kişi bunu beğendi.
• • 
    

    YABANCI 
    

    x sesi (hı, kh..ne dersen artık) Türkçenin doğu komşusu olan dillerde var, Türkçede yok diyorsun ya, doğrudur. Çünkü Rumcada yoktur. Şu anda bizim Türkçe diye konuştuğumuz şey de zaten Rumların Türkçeyi tela...Devamını Gör

    
    

    10 Ekim 2010, 21:32 ·  ·  2 kişi
  • 
    

    YABANCI Yani şu bizim arkaik milliyetçilerimiz (Ziya gökalp, Ömer seyfettin, milli edebiyat tayfası...) Türkçeyi Arapça Farsça sözcüklerden temizleyeyim derken daha gizli ve zor fark edilen bir kötülük etmişlerdir Türkçeye:Rum türkçesini asıl türkçe ilan etmişlerdir ki bu da Türkçedeki şiiri müziği öldürmek olmuştur. Bundan mütevellit koca bir halk kendi dilini konuşmakta zorlanır.
    

    10 Ekim 2010, 21:36 ·  ·  1 kişi
  • 
    

    YABANCI ‎"gelüp" "gidüp" gibi ilk hecedeki düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü getirmeyi şu anda Türkçeye aykırı buluyoruz mesela,şu ne idüğü belirsiz "küçük ünlü uyumu"kuralı gereğince; ama yüzyıllarca böyle konuşulduğunu metinlerden anlıyoruz...nasıl oluyor bu...tahmini söylüyorum: küçük ünlü uyumu kuralı da rumcada vardır..
    

    10 Ekim 2010, 21:41 ·  ·  1 kişi
  • 
    

          X       neden rumca bir tezin varmı? yoneticilerin zihniyetine anlayısına    asıllarına dair?
    

    10 Ekim 2010, 22:14 · 
  • 
    

    YABANCI 
    

    tarihsel olarak bakıldığında istanbul demografisinde rumların ve slavların (balkan dilleri) yoğun bir ağırlığı olduğu görülüyor..özellikle seçkinlar alanında. yani sadece rumlar babında ısrarlı değilim, ama çok çok islav-rum karışımı bir batılı dil, gırtlak ve fonetik etkisinin İstanbul türkçesini belirlediği aşikar. islav etkisi sanıldığının çok üzerindedir. bunların türkçeyi konuşma şekli bize istanbul türkçesi diye yutturulmuş analaycağınız.

    
    

    11 Ekim 2010, 02:01 · 
  • 
    

    Suat Kamali yabancı tezinde haklısın..aynısı Q harfi içinde geçerli..konuşma dilinde değil..ancak yazım dilinde eksikliğini hissediyoruz..
    

    11 Ekim 2010, 08:34 · 
  • 
    

      X:  osmanlıcada şu xı harfini temsil eden farklar görmüşüm bir zamanlar okurken yanii eski dilde bir ayrım olabilir.. benim demek istediğim neden rumca batıya benzeyecez latin alfabesini alacağız diye rumlardan almaktansa daha gelişmiş diye nitelenecek bir devletten almadık..
    

    11 Ekim 2010, 18:19 · 
  • 
    

    YABANCI soru hayal kırıklığı..elcevap: çünkü rumlarla iç içeydik. ne çekiyorsun dostum..söyle de biz de takılak.
    

    12 Ekim 2010, 02:27 · 
  • 
    

    YABANCI üstelik mesele alfebe değil:)) ilahi..
    

    12 Ekim 2010, 02:27 · 
  • 
    

    X: bi an damar kabardi illa daha fazla kulp bulmak zorundaymisim gibi :)
    

    12 Ekim 2010, 05:49 via mobil ·  ·  1 kişi