Michael Hardt ve Antonio Negri: Yeni Bir Egemenlik Biçimi Olarak İmparatorluk ve Siyasetin Öznelerinin Yeniden Kavramsallaştırılması

Mustafa Demirtaş                      

 “İnsanlar neden kölelikleri için sanki kurtuluşlarıymış gibi canla başla savaşıyor?” 

Gilles Deleuze ∞ Félix Guattari 

ÖZET

Bu yazıda, küreselleşmiş bir dünyada genel bir iktidar teorisi oluşturmayı ve iktidara karşı siyasetin öznelerini yeniden kavramsallaştırmayı hedef alan Hardt ve Negri’nin İmparatorluk ve Çokluk kavramları ele alınacaktır. İlkin, İmparatorluk kavramından hareketle, günümüzde etkinliğini yoğun bir şekilde hissettiren karma bir kuruluş yapısının egemenliği analiz edilmeye çalışılacaktır. Daha sonra ise Çokluk kavramıyla bu karma egemen kuruluş yapısını yıkacak devrimci politik figürün kavramsallaştırılmasına girişilecektir. Bu her iki kavramsallaştırmanın, egemen iktidar yapısını anlamada ve bu iktidar yapısına karşı mücadele biçimlerini ortaya koymada devrimci özneye hem teorik anlamda hem de pratik anlamda nasıl yeni olanaklar kazandırdığı irdelenmeye çalışılacaktır. Son bölümde ise Hardt ve Negri’nin ileri sürdüğü bu kavramsallaştırmalardan hareketle, son dönemde açığa çıkan geniş toplumsal hareketler üzerine birtakım görüşler tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler: İmparatorluk, Çokluk, Maddi olmayan emek, Toplumsal hareketler, Küreselleşme

Giriş

Hardt ve Negri, son dönemde yayınladıkları İmparatorluk, Çokluk ve Ortak Zenginlik kitaplarında, ulus-devletlerin egemenliklerinin krize girdiği küresel kapitalizm çağında yeni bir egemenlik biçiminin ve yeni bir devrimci politik figürün ortaya çıktığını ileri sürerler. Bu yeni egemenlik biçimi, karma bir kuruluş yapısına sahip olan, bir dışarısının mevcut olmadığı ve bir iktidar merkezinin bulunmadığı “İmparatorluk” kavramıyla tanımlanır. İmparatorluk kavramı, Hardt ve Negri’nin belirttiği üzere, küreselleşmiş bir dünyada genel bir iktidar teorisinin oluşturulmasıdır. İktidarın doğasının yeniden tanımlanmasıdır.

Hardt ve Negri’nin, İmparatorluk kavramıyla tanımladıkları yeni küresel düzenin yapısını çözümlemelerinin nedeni ise direnişin yeni biçimlerini keşfetmektir. Hardt ve Negri’ye göre, ulus-devletlerin artık giderek önemini yitirmeye başladığı ve emperyalizmin geçerliliğini kaybettiği bir çağda, eski geleneksel direniş biçimleri etkinliğini yitirmiştir. Hardt ve Negri’nin amacı ise küresel kapitalizm çağında direnişin/siyasetin yeni öznesini tanımlamak, onu politik bir özne olarak açığa çıkarmaktır. Onlara göre, küresel kapitalizm çağında direnişin yeni öznesi “Çokluk”tur. Çokluk her türlü farklılığı kapsayan, ancak bu farklılıkların tek bir özdeşliğe indirgenmediği toplumsal öznedir.

Çokluk kavramı, Hardt ve Negri’nin teorisinde, İmparatorluğa karşı postmodern direnişin öznesi olarak ortaya konur. Çokluk kavramı ayrıca günümüzde cereyan eden geniş toplumsal hareketlerle ilişki içerisinde düşünülmektedir Bu toplumsal hareketler üzerinden bir “çokluk” okuması hem çokluk düşüncesinin kavramsal çerçevesini eleştirel bir şekilde değerlendirmede hem de açığa çıkan toplumsal hareketlerin pratiğini güçlendirmede önemli açılımlar sunmaktadır. Bugün, Hardt ve Negri’nin İmparatorluk ve çokluk kavramları küresel ve toplumsal bir dönüşümün gerçekleşme imkânını sorgulamak ve yeni direniş biçimlerini açıklamak için ele alınması gereken elzem kavramsal yaklaşımlardır.

İmparatorluk Kavramı Üzerine Düşünmek

Hardt ve Negri İmparatorluk kavramını, günümüz çağdaş küresel düzeni adlandırmak için kullanırlar. İmparatorluk aslında, küresel kapitalizmin 1970’lerde açığa çıkan mali krizine cevaben geliştirilen bir yönetim ve denetim stratejisidir. İmparatorluk kavramı küresel piyasa ve küresel üretim çevrimleriyle birlikte bir küresel düzeni, yeni bir yönetim mantığını ve yapısını, kısacası yeni bir egemenlik biçimini ifade eder. Hardt ve Negri’nin vurguladığı gibi bu yeni düzende, “egemenlik yeni bir biçim almış, tek bir hükmetme mantığı altında birleşmiş bir dizi ulusal ve ulus-üstü organdan oluşmuştur.’’¹ 

Bu yeni egemenlik biçiminin oluşmasına neden olan şey ise ulusdevletlerin egemenliğinin gerilemesi ve giderek ekonomik ve kültürel ilişkileri düzenlemekte gücünü kaybetmesidir. Bu nedenle iktidar sahiplerince yeni bir düzen arayışına girişilmiştir. İmparatorluk, bu düzen arayışının somutlaşmasıdır. O halde, yapılması gereken ilk şey de bugün biçimlenmekte olan bu somutlaşmış düzenin kuruluşunu kavramak ve onu çözümlemeye çalışmaktır.

Yeni bir egemenlik düzeni üzerine kurulu olan İmparatorluk paradigmasını tanımlamaya çalışmak için öncelikle, bu paradigmanın bir takım temel özelliklerini dile getirmek gerekiyor. İmparatorluk kavramı, ilk olarak belirtmek gerekirse, bir iktidar merkezi yokluğu ile dikkati çeker, diğer bir ifadeyle, Hardt ve Negri, “bizim İmparatorluğumuzun Roma’sı yoktur’’² görüşünü dile getirirler. Onlar için günümüzde en güçlü devlet olan A.B.D bile, her ne kadar İmparatorluğun içinde ayrıcalıklı bir konuma sahip olsa da³ , İmparatorluğun merkezi değildir. Bugün ne A.B.D ne de başka bir ulus-devlet emperyalist projenin merkezini oluşturmaktadır.⁴ İmparatorluk kavramı açıkçası, “merkez” yerine, “yok-yer”in belirmesini önerir ve temelde sınırların yokluğuyla nitelenir:

İmparatorluk yönetiminin ucu bucağı yoktur. Demek ki, İmparatorluk kavramı her şeyden önce uzamsal bütünlüğü etkili bir biçimde kuşatan, daha doğrusu bütün “uygar” dünyaya hükmeden bir rejim demektir. Toprak temelli hiçbir sınır onun hükümranlık alanını kısıtlayamaz.⁵
İmparatorluk paradigmasının bir diğer özelliği ise onun iktidar merkezliğinin dışında, aynı zamanda bir karma kuruluş yapısına da sahip olmasıdır. İmparatorluktan söz ederken, Dünya Bankası gibi ulus-aşırı birimlerden, ulus-devletlere ve oradan yerel ve bölgesel sivil toplum kuruluşlarına kadar, farklı tipte yapılar ve örgütlerin oluşturduğu bir küresel kuruluş yapılanmasından söz etmekteyiz.⁶ Tabii İmparatorluğu bu şekilde pek çok farklı bileşenin bir bütünlüğü olarak tanımlamak, onu, ulus devlet hâkimiyetine nazaran daha belirsiz ve çoğul bir konuma da taşımaktadır. Ancak bunu belirtmek, İmparatorluğa karşı mücadele bağlamında bir belirsizliği ortaya koymak anlamına gelmemeli. İmparatorluğa karşı mücadele için emperyal hükümranlığın belli yerleri ve biçimleri Hardt ve Negri tarafından açık bir şekilde belirtilmiştir. Bunlar, kısaca belirtmek gerekirse, A.B.D. hükümeti, G8, IMF, BM ve diğer birçok çokuluslu küresel piyasa ağına bağlı finans kurumlarıdır.

İmparatorluğun tasnif edilebileceği son özelliği ise artık bir “dışarısı”nın olmamasıdır.⁷ İmparatorluk bir dışarıya ihtiyaç duymaksızın küresel kapitalizmin varlığını devam ettirebilmesini sağlayan bir iktidar yapılanmasıdır. Bu nedenle de, bir “emperyalist proje” yerine bir “emperyal proje” izleğidir.⁸ Bilindiği üzere emperyalizm, Avrupalı ulus devletlerin egemenliklerini, toprak