ana dilde eğitim etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
ana dilde eğitim etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

31 Ağustos 2018

anadil ya da ulus inşası, dilaver demirağ

Anadil kişinin ailesinde konuştuğu, gündelik yaşamında kullandığı bir dildir ve doğal haliyle hiç bir standartlaşma taşımaz. Buna karşılık uluslaşma sürecinde olmazsa olmaz olan Ulusal Dil böyle değildir, tabii akışı içinde yapılanmaz, müdahaleye uğrayarak standardize edilir. Bunu da sağlayan en önemli şey eğitimdir. Bu bakımdan bugün kimi anarşistlerin de doğal bir talep gibi algıladıkları ana dil de eğitim hakkı üzerinde bir kez daha düşünmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü ana dilini özgürce yaşamak ve nesilden nesile aktamak ile bir dilin standardizasyonu anlamına gelen bir dilin eğitim dili olması farklı şeyledir. Bugün Kürt Siyasal hareketinin talepleri arasında yer alan bu talep onlar açısından gayet meşrudur ve gayet de doğrudur, çünkü Kürt Siyasal hareketi daha doğuş anından başlayarak bir ulus inşaasına girişmiş bir siyasal harekettir. Benim Kürt devrimcilerini çok sinirlendiren bir sözüm vardır. Kürt Siyasal Hareketinin aslında Kemalizmin Kürt versiyonu olduğunu söylediğim de bunu ağır bulmuşlardı ve  bir arkadaş bana dönüp “bana milliyetçi deseydin evet bunu kabul etmezdim ama kabul edilebilir bulurdum, ama Kemalist sözü ağır” demişti. Oysaki benim amacım asla ağır bir söz sarfetmek, dışlamak filan değildi o arkadaşın tam da doğal bulduğu şeydi “yani kardeş siz de milliyetçilik yapıyorsunuz, bir halkı bir ulus haline getirme çabasındasınız” demeye çalışıyordum. Ana Dilde Eğitim tam da bunun köşe taşı olan kavramlarından biri. Bugün yeryüzünden silinen bir çok dil var, bu diller ulusal dil haline gelemedikleri, çeşitli uluslar içinde asimile edildiği için kayboldup gitmişlerdir. Bugünlerde Kürt Ulusalcılığının sıkı sözcülerinden biri haline gelen Nuray Mert bunu çok güzel ifade ediyor.
“Dil doğal değil, toplumsal bir ilişkinin başlangıcıdır, toplumsal ilişkiler çerçevesinde dolaşıma girer ve gelişir. Anadil, anasütü gibi veya ‘karın gurultusu’ gibi bir şey değilir, toplumsal-tarihsel bir sürecin ürünüdür. Çeşitli insan topluluklarının toplumsal-tarihsel süreç içinde üretip, geliştirdikleri diller sürekli bir değişim içinde yeniden üretilir. Modern toplum ve buna karşılık gelen siyasal kurgular dili yeniden şekillendirir. Modernleşme sürecini gerçekleştiremeyen veya bu süreçler dışında kalan diller ya Latince gibi tarihi-ölü diller haline gelir veya yerel diller olarak kaybolmaya mahkum olur (İBA-İtalik Bana Aittir-). Kürtçe konuşan halklar, kendilerine ait bir ulus devletleşme imkanına sahip olamasa da, modern toplumsallaşma çerçevesinde dillerini kısmen modern bir dil olarak yeniden üretme sürecini yaşadılar ve bu süreç devam ediyor. Ancak modern(veya modern sonrası biçimlerde) siyasal bir kurumlaşma olmaksızın yerel düzeyde kalan bir dilin modern manada bir ‘kamusal bir dil’ haline gelmesi mümkün değildir  . Zira, bir dilin modern bir iletişim aracı haline gelmesi yani kamusal bir dil haline gelmesi o dilin konuşulmasının sadece serbest olmasını ile gerçekleşebilecek bir şey değildir. Dilin yerellikten kurtulup standartlaşması ve yeni ihtiyaçları karşılayacak biçimde yeniden üretilme imkanlarına kavuşması gerekir. Tüm modern diller ve bu arada modern Türkçe bu aşamalardan geçerek bugünkü halini almıştır. Dahası, bir dilin kaybolmaktan kurtulması ve bunun ötesinde modern (veya post-modern) toplumsal dolaşıma girmesi ancak, o dili yeniden üretecek kurumsal yapıların mevcudiyeti ve bu arada o dille eğitim verilmesi ile mümkün olur.(İBA)”
Mert’in gayet doğru bir biçimde ifade ettiği gibi bir dilin ulusal dil haline gelmesi için standardize olması, yani yerel ağızlardan kurtularak her yerde herkesin anlamakta hiç zorlanmayacağı bir biçimde olması gerekir. Modern dil dediğimiz şey böyle bir şeydir, tıpkı kütükle ahşap kalas arasıındaki fark gibidir bu. Ahşap kalas standardize edilmiş bir üründür. Fabrikasyon üretimde her bir kenarının kaç santim olacağı, boyunun, eninin ne olacağı titiz hesaplamalarla saptanmıştır. Oysaki kütük bir ağaç gövdesidir hiç bir doğal olmayan müdahaleyi içermez, ağacın gövdesindeki tüm standart dışılıkları aynen korur. Yerel dil denilen şey ağaç kütüğü gibidir, o bölgenin ekolojisini, o ekoloji içinde oluşagelmiş kültürel yapıyı yansıtır. Su dendiğinde mesela bizim aklımıza gelen musluk suyudur, ama o dilde su dendiğinde bu pınardan nehire dek tüm suları içeren, doğadaki suyu kapsayan bir kavram olarak kullanılır. Doğal haliyle yaşayan diller standardize edilmezler, onlar o dili oluşturan ekoloji ve yaşam biçimi devam ettiği müddetçe yaşarlar. Bu yüzden de içlerinde bir çok farklı yerel ağzı içerdiği gibi son derece çeşitlidirler. Tam da bu yüzden dağdan dağa, vadiden vadiye, köyden köye farklılık taşırlar, onlar bütün bir ulusta konuşulmak herkesin aynı şeyi düşüneceği biçimde oluşmamışlardır çünkü, kendi yerelliğini yansıtırlar. Bu yüzden de kendi yerelinde varolurlar. Nasıl bir aslanı kutupta, kutup ayısını da savana da yaşatamaz iseniz, yerel bir dili de o yerel ekolojinin dışında yaşatamazsınız. Dilin çeşitliliği ve doğal olarak zenginliği de buradan gelir.
Standard Kürtçe Ya da Asimile Edilen Ana Dil
İmdi Kürtçeyi standardize etmek tüm bu farkları da yok etmek onu kendi içindeki zengin anlatımsal çeşitlilikten arındırmak anlamına gelir. Hatta bir dili ulusal dil yapmak,  uluslaştırılan coğrafyadaki  tüm dilleri ve lehçeleri de yok ederek o dilin resmileşmiş olanı dışındakileri yok saymak anlamına gelir. Resmi Türkçe büyük ölçüde standartlaştırlmış bir Türkçenin fonetiğini model alarak kendi içinde standardize olmasıdır. Bu türkçe ne Tokat Türkçesine benzer, ne yörük, barak türkçesidir. Bütün bu yerelliklerden araındırılmış, tek biçimli bir dildir. Mesela yaylada yaşayan Türkmenin dilini okullu biri anlamakta güçlük çeker, ya da Hemşinli birinin, bir Egeli’nin,Trakyalının, hatta bir Kürdün bu ağızlar standardize olmayan bir dilin çeşitliliğini yansıtır. Oysa resmi dil olan Türkçe’nin herşeyden önce fonetiği çok farklıdır. Bugünkü Türkçe bir Yunus Emrenin türkçesi değildi, oysaki barakların, avşarların, yörüklerin Türkçesi o Türkçeye şimdiki Türkçeden çok daha fazla benzerdi. Ana dilde Kürtçe eğitim verilmeye başlandığında da aynı şeylerin olacağı çok açıktır. Muhtemelen Kurmançi lehçesi esas alınacak ve mesela Zazaca zaman içinde yok olma sürecine girecektir. Ve okullu bir Kürt bir Kürt köyündeki Kürtçeyi anlamakta zorluk çekecektir. Çünkü o Kürçe standardize edilmemiş bir Kürtçe olduğundan, komşu köylerin temasta olunan halkların da dilinin karıştığı bir dildir. Oysaki diğeri arılaştırılmış, saflaştırılmış  bir Kürtçe olacaktır. Doğallığıyla dillerin birbirinin içine geçmesi olağandır. Bu dilin asimilasyonu anlamına gelmez. Ama dil üzerinde oluşan ulusçu emeller onu yok edebilir. Bu hal karşı reaksiyonda üretir. Dilin saflığını korumak gibi.
Ben bir Anarşist olarak tam da en başta bu nedenle dili merkezileştirecek ve tek biçimli kılacak olan ana dilde eğitim meselesine karşı çıkıyorum ve bu talebi desteklemiyorum. Ana dilde Kürtçe eğitimin herşeyden önce Ana dili olmaktan çıkacağını düşünüyorum. O artık ana dil değil ulusun baba dili olacaktır. Anlama özürlülere anlatmak için ana dilde konuşmaya değil, ana dilde eğitime karşı olduğumu söylüyorum, konuşma dili yazım dilinden farklı olarak sonsuz varyasyonlar üretmeye, her türlü eklemlenmeye açık bir dildir.Yani ana dil, doğal halinde endüstriyel işlem diyeceğim saflaştırma işleminden geçmediği taktirde akışkan canlı bir açık sistem halinde yaşamını devam ettirecektir.
PKK-BDP’de temsil edilen millicilik ya da diğer Ulusçu Kürt siyasal hareketleri herşeyi ile modern bir siyasal hareket ve temel projeksiyonu da Kürdistanı modernize etmek. Yani Öcalan’ın Bookchinden copy past yaparak ama ondaki anarşist yanları temizleyerek icad ettiği ekolojist bakış açısı aslında hiç de ekolojist değil, çünkü tıpkı ekolojizmin kendisi gibi o tezler de modernize edilmiş tezler. İcad edilmiş tespitler. Bu nedenle de Öcalan’ın Konfederalizmden Bookchinin anladığı şeyi anladığından kuşkulu olduğumu belirteyim ki bu arada yeri gelmişken ifade edeyim Konfedralizm denen şeyin kendisi de orjini olan Bakunin gibi sorunlu, çünkü Konfederalizm otonomiyi fena halde kısıtlayan ve aslında aşağıdan yukarıya inşaa edilmiş bir devlet. Öcalan da bu tezler biraz daha değişince ortaya bir deve kuşu çıkıyor yani ne deve ne kuş olan yeni bir şey.
Her neyse Öcalan bahsi ayrı bir bahis burada esas üzerinde durduğum konu ana dilde eğitim talebinin bir ulus inşaa etme projesi olduğudur. Tam da bu nedenle bir Anarşist olarak bu talebe ve bu talebi dillendiren Kürt ulusçuluğuna coşkulu bir sempati besleyen Anarşistleri açıkçası anlamakta zorlanıyorum. Çünkü Anarşizm moderniteyi aşma, ulus denen siyasl birliği dağıtma üzerine kurulu bir siyasal proje olduğuna göre bu projeden çok daha geride kalmış ulusçuluğa sempati beslemek, bunu desteklemek bana garip geliyor. Üzeceğim biliyorum ama CHP ile BDP arasındaki fark ulus farkından öte bir anlam taşıyor mu. Programatik farkları bir yana koyarsak son tahlilde BDP de ulusçu bir parti değil mi, ortaya atılan taleplerin tümü de bir Ulus inşaa etme mantığına yaslanmıyor mu?
Peki bizler neden Anarşist olduk mevcut ulusçuluklardan birisi arasında tercih yapacaktıysak o zaman neden Anarşizm denen şeyi kendi siyasal tahayyül dünyamıza kattık?   Ben bir Anarşist olarak Ulus denen forma karşıyım, evet siyasal pratiğimde bunu ortaya koyarak TC Vatandaşlığından çıkarılmam için bir çaba içine girmiyorum, TC  tarafından verilen nüfus kimliğimi yırtmıyorum. Bunu yapamayışımın nedeni de tam da sosyal hayata dönük, devletten uzak bir yaşam inşaa etmiş Anarşist yapılanmaların yokluğudur, kaldıki bildiğimce kendini TC vatandaşlığından düşürten bir Anarşist de yok halihazırda- bunu yapan hiç bir Kürt siyasteçisi de yok, öyleki Karayılan bile hala TC vatandaşı, oysaki mesela PKK kendisine destek verenleri TC kimliklerini yakmaya davet edebilirdi ve bu da kendisi ile çok tutarlı bir eylem olurdu. Ama ben hiç olmaz ise açıkça ulusal kimliğimi reddetiğimi beyan ettim.
Ulus İnşaasına Hayır
Kısacası bir Anarşist olarak bir Ulus inşaası olarak gördüğüm Ana Dilde eğitim hakkını red ediyorum. Ama kürtlerin binlerce yıldır yapageldiği gibi ana dillerini hayatın her alanında sürdürme hatta Kürdistanda türkçe konuşmama hakkını da sonuna kadar savunuyorum. Bu arada Kürdistanda Türkçe konuşmama partiğine ilişkin bir çelişkiye de burada dikkate çekmek isterim. Ne yaman çelişkidir ki Kürt siyasal hareketi hâlâ Türkçeyi yazışmalarında, kendi aralarındaki telsiz konuşmalarında, hatta Öcalanın ifadesi ile örgüt kamplarında bile Türkçeyi kullanmaya devam ediyorlar. Bu bir çelişki değil mi? Öyle ya PKK çevrelerine göre Küristan bir sömürge ve TC’de bu topraklarda sömürge faaliyeti yürüten bir işgalci güç, şimdi bu işgalciye direnenlerin işgalcinin, sömürgecinin dilini kullanması onun varlığını zımmen bile olsa meşrulaştırmak değil midir?
Bütün bunlardan sonra şu soru gelecektir. İyi de Kürtler kendi ana dillerinde eğitim yapmadığı için kendi dillerini geliştiremiyorlar, dahası TC’nin okullarında resmi dil olarak Türkçeyi öğrenmeye devam ettikleri müddetçe ve hayatın aile ve eş dost çevresi dışında kalan bölümünde Kürtçeyi aktif olarak kullanamadıkları için zaman içinde asimile olacaktır. O zaman da Kürtçe ölü bir dil haline gelecektir. Bu durumda bu asimilasyon tehdidine karşı ne yapacaklar? Her eleştirdiğimize bir alternatif çözüm getirmek bir zorunluluğumuz olmadığını düşünürsek buna cevap vermek zorunda değilim. Ama elbette- akıl vermek olarak düşünülmemek kaydı ile- önereceğim şeyler mevcut. Öncelikle ana dil eğer günlük yaşamda aktif olarak kullanılıyorsa unutulmaz. Okulunda yoğun İngilize eğitim gören bir çocuk, nasıl eve geldiğinde ana dilini kullanıyorsa, arkadaşları ile dilini konuşarak devam ettiriyorsa, Kürtçe televizyon, radyo vb sözel ve görsel iletişim organlarında dil kullanılıyorsa Kürtçe unutulmaz, asimile edilmez. Kaldı ki resmi daireler dışında Kürdistanda insanlar sürekli kendi dillerini konuşmaktalar. Ana dilde eğitim asimilasyona karşı tek yol değil. Hasılı bir dil onu konuşanlar olduğu sürece yaşar. Eğer konuşulmuyorsa ölür. Bunun dışında Kürtler devletin okullarına çocuklarını yollamamak gibi bir seçenekle de karşı karşıyadır ve bu bir direniş olarak gayet etkin biçimde hayata geçirilebilir. Hasılı sadece ana dilde değil okullu eğitimin bizzat kendisinde, bu eğitimin yazı ile yoğun ilişkisi nedeni ile hafızanın düşmanı olduğundan, çocuklarımızı bundan koruyabiliriz. Eğitim meselesi başlı başına bir mesele olduğundan bu konuyu başka bir yazıya bırakıyorum.
Dİlaver Demirağ / itaatsiz.org

29 Eylül 2012

Ana Dilde Eğitim, Gazi Bertal

Anadilde Eğitim Neden Olmaz 



Anadilde eğitim meselesi politik gündemi geren belli başlı meselelerden biridir. Fakat bütün gerilimine rağmen meselenin tarafları işin özünde fikir farklılığına sahip değiller. Her iki taraf da anadilde eğitimin siyasî bir hak olduğunu savunmaktadır. Mesela devlet tarafı, bu hakkı Türkiye dışındaki bütün halklar, topluluklar için meşru ve gerekli görür. Batı Trakya ve Bulgaristan’daki Türk azınlık için, Kuzey Kıbrıs için, Irak Kürdistan’ındaki Türkmenler için ve son olarak da Avrupa’da yaşayan Türkiye kökenli göçmenler için ısrarla savunmaktadır bu hakkı. Türkiye’de ise Türkçe dışında başka dilleri konuşan kendi vatandaşları için anadilde eğitim hakkını tartışmasız bir hak olarak görmez. Bunun tek sebebi özünde böyle bir hakka karşı olmasından kaynaklanmıyor. Devletin ya da genel olarak iktidar kurumlarının ve bu algıya sahip vatandaşların asıl çekincesi, devletin cumhuriyet ilkeleri ve dil üzerindeki tekelinin sarsılacağıdır. Bu konuda ayak diremenin en sağlam yolu ise inkârdan geçer. Kürtçe eğitim talebine karşı devlet, kendimi bildim bileli “böyle bir dil yok ki” deyip çıkmaktadır işin içinden. Bir asır boyunca bu inkâr yöntemiyle direnmiştir. Her ne kadar argümanları artık kendi ayağına dolansa da gittiği yere kadar bu direnişi sürdürmek için hâlâ debeleniyor. Demek istediğim, devlet de genel olarak herhangi bir anadilde eğitime karşı değil. Ancak, söz konusu dil Kürtçe, Zazaca, Lazca vb. ise, adeta otomatik bir komut gibi “hassasiyet”ini hatırlayıp bu hakkı reddediyor. Tabii bu konudaki tartışmaların nihayet gelip temel insani haklar çerçevesine dayanması, anadil talebinin genel geçer bir meşruiyetten kaynaklanması devleti zor durumda bırakan başlıca etkendir. Öyle ya da böyle, bu sorun son demlerini yaşıyor denebilir.



Dil Meselesinin İki Ana Yönü



Kürtçe’nin eğitim dili olarak kabul edilmesi için Kürt hareketi uzun yıllardır mücadele etmekte. Benim açımdan ise bu sorunun irdelenmeye değer iki temel yönü var. Birincisi, Kürtçe’nin eğitim-öğretim dili olarak revize edilmesi, biçimlendirilmesi ve yeniden oluşturulması handikabıdır. İkincisi ise sistematik eğitimin anadilde yapılamayacağı gerçeğidir. Toplum veya topluluklar, birçok alanda olduğu gibi dil alanında da iktidar kurumlarından eşitlik talep ediyorsa, elbette bu meşru hakkı teslim etmekten başka söylenecek söz olmaz. Fakat bir anarşist için mesele meşru bir hakkın teslim edilmesiyle sınırlı değil. Burada asıl üzerinde durulması gereken ve en az anadil kadar önemli bir nokta da eğitim meselesidir. Bin yıllardır sistematik eğitime karşı direnmiş bir toplum, niçin bugünün uygarlık cenderesi içine alınıp eğitilmek isteniyor? Bu konuşulmayacak mı, tartışılmayacak mı? Çağdaş uygarlıkçıların dillerinden düşürmedikleri “eğitim şart” düsturu ne oldu da eğrisine doğrusuna bakılmadan bütün bir Kürt toplumunun talebi haline getirildi. Politik dünyadaki her değişimi gözleyen, her türlü düşünsel kültürel tartışmaya kulak kabartan Kürt entelektüeller eğitim meselesine niçin dönüp bakmazlar. Kürt hareketinde veya politik Kürt çevrelerinde eğitimin sistem ve iktidarla ilişkisini ele alan herhangi bir incelemeye rastladığımı hatırlamıyorum. Belki vardır da ben rastlayamadım. Tabii kast ettiğim şey eğitimin sömürge-sömürgeci ilişkisinde yol açtığı deformasyon veya semptomlar değil, iktidarın kimliğinden bağımsız olarak eğitimin birey üzerindeki tahribatıdır sözünü ettiğim.

Meselenin önemi şuradan kaynaklanıyor: Eğitim iktidar ürettiği kadar iktidar da eğitim aracılığıyla sınırsız bir tahakküm yaratır ve bu tahakkümü yaygınlaştırır. Bireyi tahakküm altına alan, eğen, büken, tartan, ölçen, biçen, şekillendiren, kendine tabi kılan iktidar, bunu eğitimin bin bir çeşit metoduyla gerçekleştirir. Birer kıyma makinesi olan eğitim kurumlarının yarattığı cehalet ortadayken Aydınlanma ve Batı hayranlığının Kürt hareketi tarafından da sorgulanmasının vakti ne zaman gelecek acaba?

Belli ki, anadilde eğitim istenirken eğitimin sistematik şiddet içerdiği her defasında gözden kaçırılmaktadır. Bundan yüz elli yıl önce zorunlu eğitime karşı gönüllü öğrenim projesi geliştiren Lev Tolstoy, “eğitim, bir fikrin zorla insana dayatılmasıdır” demişti. Eğer insanlar, kendilerine dayatılan bu otorite ilkesine rıza göstermeselerdi eğitim sistemleri yeryüzünde bu denli tıkır tıkır işleyemezdi. İşte eğitim denilen sistematiğin temel işlevlerinden biri de otorite ilkesini bireyin düşünce ufkunda ve yaşamında vazgeçilmez kılması; buna muktedir olması ve bunu başarmış olmasıdır. Ancak bu gönüllü kabulleniş sonucudur ki, milyonlarca insan ordusuz, polissiz, yargıçsız, otoritesiz ve nihayet okulsuz bir yaşamı kâbusla eşdeğer görmekte. Burada vurgulamak istediğim nokta elbette müfredat değil, bizzat eğitimin kendisidir. Bir olgu, bir tahakküm biçimi olarak zorunlu eğitimin reddedilmesidir. Bilgi ve tecrübe aktarımı veya kısaca öğrenmek ise tamamen başka tarzda bir etkinliktir. İktidar ve otoritenin tekeli dışında, formasyon ve kurumsal işlevi olmaksızın bireyin rızası ve iradi seçimiyle serbestçe gerçekleşebilecek bir deneyim sürecidir o.

Sonuç olarak Kürt toplumu, Kürtçe’nin eğitim dili haline gelmesini istediği ve bu talebi gündemde tutabildiği müddetçe er ya da geç bu hedefe ulaşır. Şüphesiz Kürtçe de her dil gibi gelişmeye, modernleşmeye ve elbette eğitim dili olmaya müsaittir. Hatta bu yola girmiş ve epey de menzil almış durumda. Ne var ki, bu amacın hedef ve araçları, yol ve yöntemleri özgürlük etiğiyle değil, otoritenin buyurganlığıyla belirleniyor. Açık ki, bu buyurganlık amacın kendisini de gözden geçirilmeye muhtaç kılmakta. Sorun Kürtçe’nin eğitim için yeterli olup olmadığı değil; asıl sorun hâlâ önemli oranda doğa toplulukları olan Kürtlerin yaşam tarzının ortadan kaldırılmasıdır. Bu akıbeti yaşamış toplumların dillerine bakıldığında görüleceği gibi, Kürtçe’nin de eğitim dili haline gelmesiyle birlikte etimolojik ve morfolojik yapısı büyük bir deformasyonla karşı karşıya kalacaktır. Demokratik kriterler açısından meşru bir hak talep edilirken gözden kaçırılan nokta; kent ve devlet öncesi özgünlükler taşıyan bu dilin toplumdan ve yaşamdan koparılıp bilimsel disiplinler tarafından yeniden üretilmesidir. Asıl sorun bu!



Meselenin ikinci temel yönüne gelince; günümüz eğitim dillerinin hiçbiri artık anadil niteliklerini taşımıyor. Mesela, konuşma veya eğitim-öğretim dili olarak Türkçe kimin anadilidir? Toroslar’da, Ege’de, Orta Anadolu’da resmî Türkçe’den farklı ağızlarla anadillerini konuşan Türk etnisiteye rastlamak mümkün belki, ama Türkiye Türkçesi denilen dil Türklerin anadili olmaktan çoktan çıktı. Çünkü eğitim dili haline gelen hiçbir dil anadil niteliklerini koruyamaz. Bunun nedeni, anadil dediğimiz konuşma dilinin, tarih, kent ve yazı öncesinden veya bunların dışında kalmasından kaynaklanır. Henüz doğayla bütünlüklü, temel morfolojik özelliklerini canlı şekilde koruyan diller, sistematik eğitim, yazılı kültür ve kent yaşamına geçişle birlikte eski niteliklerini kaybeder, değişim ve bozuma uğrarlar. Bu bakımdan anadil, doğaya, doğal hayata, doğa toplumlarına ait iken; eğitim ve yazılı kültür dili, modern uygarlık öncesi kimi izler taşımasına rağmen kente, devlete ve uygarlığa aittir. Eğitim dili, yalnızca sözcük hazinesi açısından değil, konuşma kalıpları, etimolojik ve morfolojik (köken ve yapı) özellikleri açısından da doğal özgünlüğünü yitirmiştir.

Bu açılardan bakınca Kürtçe’nin henüz epey avantajı var. Çoğu zaman yan yana iki köyün, iki aşiretin ortak dilinde bile farklı ağızlar mevcut. Birkaç temel lehçeden başka pek çok şive ve ağızla konuşulan günümüz Kürtçesi, hâlâ pastoral yaşam tarzının rengârenk çeşitliliğini sunmakta. Ancak, 1970’li yıllarda politik Kürt gruplarının –alfabe, gramer ve yazı dili arayışıyla– başlayan yazılı kültür çalışmaları, bugün konuşma dilinden uzaklaştığı gibi yazı dilinde de belli bir standartlaşma ve merkezîleşmenin yolunu açtı. Açık ki bu çaba Kürtçe’yi hızla homojenleştirip ulusal dil denilen devlet dili haline getirecek.

Bu meselenin bir başka boyutu ise, anadilin eğitim ve devlet diline uygun yapıya dönüştürülmesi için yapılacak zoraki bozumdur. Bir dile siyasi nedenlerle yapılan müdahalelerin nerelere varabileceğini akılda tutmak için Kürt camiasının da gayet iyi bildiği Türk Dil Kurumu çalışmalarını, güneş dil teorisini, Orhan Hançerlioğlu’nun Öz-Türkçe girişimlerini anmak yeterlidir. Bu girişimlerde illa da kötü niyet aramak gerekmez. Modern eğitim sistemi, dilin merkezîleşmesini, standartlaşmasını kaçınılmaz kılar. Ulusal çapta bir ve tek eğitim sistemi (tevhidi tedrisat) istiyorsanız, Türk oymaklarının Asya bozkırlarından beri kullana geldiği onlarca şive, ağız ve lehçeyle bu ulusal birliği ve eğitimi sağlayamazsınız. Nitekim Kürt uluslaşması da öteki lehçe, şive ve ağızları yutan, yutamadıklarını da aşağılayan merkezî bir dil standardına varmazsa hedeflediği çağdaş eğitim sistemini mevcut Kürtçe’yle kuramaz.

Bu bakımdan anadilde eğitim talebinin Zazaca için yarattığı tehlike daha can alıcı boyutta. Güney ile kuzey Zazaca şiveleri (Dımıli ile Dersim, Sivas, Erzincan havalisi) arasındaki farklılaşma aşağı yukarı Sorani ile Kurmanci arasındaki fark kadardır. Her iki şive de yaklaşık aynı yaygınlıktadır. Zazaca’nın öteki ara ağızlarını bir yana bıraksak bile bu iki temel şiveden hangisi eğitim dili için esas alınacak? Belli ki dil uzmanları Zazaca’nın bu iki temel şivesini Farsça ve Kürtçe yardımıyla tekleştirecek. Böylece yazı-çizi, eğitim ve bilim erbabının dahi anlamakta güçlük çekeceği yapay bir dil üretecekler. Batı dillerinden, filtrelenmeden alınan günlük yaşamdaki kalıplar daha şimdiden Kürtçe’yi de Zazaca’yı da etkilemeye başladı. Bu nedenle, televizyon ve radyo yayınları, yazılı basın-yayın çalışmaları maalesef dilin özgün mantığına ve doğal yapısına öldürücü darbeler indiriyor.

Örneğin, okur yazar olmayan ama iyi Kürtçe konuşan herhangi bir köylü ya da şehirliye Kürtçe yazılmış bir haberi okuyun, tanıdık bazı sözcük ve edatlardan başka hiçbir şey anlamadığını göreceksiniz. Aynı şey Zazaca için de geçerli. Taklidi marifet sanan dil uzmanlarının kotarıp güncelleştirdiği Kürtçe ve Zazaca ne okunabiliyor ne anlaşılabiliyor. Ne yazık ki Kürt basınının bu yapay dili ile doğal Kürtçe konuşan halk dili arasında açılan uçurum gün geçtikçe derinleşiyor. Bir kanser hücresi gibi politik Kürt çevrelerine bulaşan çağdaş yaşama ayak uydurma çabası geleneksel Kürtçe’yi yok oluşa doğru sürüklüyor.

Hâlbuki sözlü edebiyata –masal, destan, veciz, türkü ve ağıtlara– yansıyan oldukça zengin tasvir, imge ve tanımlamalar var. Dilin bu doğal zenginliği, toplumun son çeyrek yüzyıldaki politikleşmesiyle birlikte yoksullaşmaya, mekanikleşmeye yüz tuttu. Kürtçe, yaklaşık otuz yıldır tümüyle yabancısı olduğu politik bir jargonun esaretinde can çekişiyor. Tam da mustarip olunan asimilasyoncu zihniyetle, ölçüsüz zorlama ve abartılarla yeni bir dil yaratılıyor. Batı hayranı ilerici dilbilimciler, linguistik uzmanları, gırla türeyen araştırmacı yazarlar birbirinden şişkin sözlük ve gramer icatlarının yarışındalar. Binlerce yıldır doğal yaşamdan gelen zenginliğini, çeşitliliğini koruyan geleneksel Kürtçe maalesef bu uğursuz çabanın elinde bir kadavraya dönüşüyor.

Sonuç olarak, benim talebim Kürtçe’nin eğitim dili olması değil, anadili olarak korunmasıdır. Şimdi “koruma” sözcüğünü kullandım diye bu işin üniversite kürsülerinde kotarılabileceği sanılmasın. Aksine, dilleri bozan veya onların baskı altına alınmasına aracı olan bizzat üniversitelerdir. Bu nedenle, doğa topluluklarının dilleri bilim çevrelerinin deney ve araştırma nesnesi yapılmamalı. O kürsülerden çıkacak sonuçları gayet iyi biliyorum. Bugün teknolojik sistemin dili ve zihniyetiyle konuşan teknokratın bana, “senin dağlarından, yaylalarından doğup çağlayan dereler boşa akıyor” demesiyle, dilbilimcinin “senin dilin geri, çağdaş yaşamı algılamakta ve ifade etmekte yetersiz” demesi arasında bir fark görmüyorum. İkisi de gelişme ve kalkınmaya işaret eder. İkisi de doğal yaşamımı ortadan kaldırmayı hedefler. İkisini de reddediyorum. Dereler boşa aksın. Dil kendi doğal seyrine bırakılsın.

 Gazi Bertal
Anarşist gazetesi 2. sayı