oğuzlar etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
oğuzlar etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

22 Ağustos 2014

İbni Fadlan Seyahatnamesi'nden*






"Bir gün onlardan (oğuzlar) bir adamın çadırına indik. oturduk. adamın karısı da bizimle oturdu. bizimle konuşurken cinsi organını açtı ve kaşıdı. biz görüyorduk, yüzlerimizi kapadık. "estağfirullah" dedik. kocası güldü. Tercümana, "Onalra söyle, sizin yanınızda onu açıyor, siz görüyor ve onu koruyorsunuz. Ona bir şey olmuyor. Bu onu kapatıp da başkalarına müsaade etmesinden daha iyidir." dedi.

Bunlar (oğuzlar) zina diye bir şey bilmezler. Birinde böyle bir şey görürlerse onu iki parçaya bölerler. Ağaçların dallarını bir yere getirip kişinin ellerini ayaklarını ağaca bağlarlar, sonra da o dalları serbest bırakırlar, adam ikiye ayrılır.





Halife Haşim b. Abdülmelik  İslam dinine davet maksadıyla Türk hükümdarına (hakanına) adam gönderdi. (...) Hakan çeitli olaylardan sonra tercümana dönüp "Bu elçiye söyle, Efendisine söylesin. (Tepenin eteklerinde toplanmış 100 bin süvariyi göstererek) Bunlar arasında  kan alan (tabip), ayakkabıcı, terzi yok. Müslüman olurlarsa nereden ekmek yiyecekler." dedi.



"Hakanların hükümdarlık müddeti 40 senedir. Bu müddeti bir gün dahi geçse onu öldürürler. 'Bunadı, aklı azaldı' derler. Bir yere bir birlik gönderirse asla yüz çevirip düşmandan kaçmaz. Yenilip kaçanlar öldürülür."

"Erkekler, kadınlar nehre iner hep beraber çıplak yıkanırlar. Birbirlerinden kaçmazlar. Bununla beraber asla zina etmezler. Aralarından zina eden birini, kim olursa olsun, dört kazık çakıp kollarından ve bacaklarından bu kazıklara bağlarlar. Balta ile onu batan ayağa ikiye bölerler. Kadın için de aynı cezayı verirler."

"Karısı hükümdarın yanında oturmuştu. Bu onların adeti ve tarzıdır."

"Türklerin hepsi sakallarını traş eder (yolar), bıyıklarını bırakırlar. Çoğu defa onlardan sakalını yolmuş, çenesinin altında bir miktarını bırkmış ve üzerine bir post almış ihtiyar bir adam görürsün. Uzaktan bakınca teke zannedersin."





İbni Fadlan Seyahatnamesi, 10 yy.


* İbni Fadlan Seyahatnamesi gerçekten çok ilginç bir kitap. 10. yüzyılda Halife Muktedir emrinde çalışan İbni Fadlan Halife tarafından Bulgarlara gönderilen heyette yer almış ve yolculuğu sırasında pek çok Oğuz ve Türk kavmini de görmesini sağlayan bir güzergahta ilerlemiştir. Son derece canlı bir üslupla gördüğü yerleri ve insanları anlatmış ancak çoğu zaman abartılara düşmekten kendisini alıkoyamamıştır. Bu abartıların nedeni muhtemelen kitabı okuyacak olan Halife ve ulemaya şaşırtıcı, masalsı yerleri gezdiği duygusunu verme isteğidir. Buna karşın Oğuzlar hakkındaki zaten birkaçı geçmeyen en eski kaynakların önde gelenlerindendir. Okurken zaten neyin abartı neyin gerçek gözlem olduğunu büyük ölçüde seziyorsunuz.
Kitabı okurken aldığım notları bu başlık altında peyderpey paylaşacağım. M. İ.

19 Temmuz 2014

Çıplak Türklerin tarih giyimi üzerine bir kolaj: tarih/giysi düğümü | İlyaz Bingül








-İsteme yalnızca yazmış olan kişinin söylemine bağlıdır. Yazmak istediğimizi söylemek, bakın işte bu, yazı’nın tam da konusudur aslında; dolayısıyla yalnızca yazınsal yapıtlar Yazmayı-İsteme’ye tanıklık eder, bilimsel söylemler değil (…) Yazmak, ancak üst dilden vazgeçme söz konusu olduğunda tam olarak yazmaktır[1].
“Bahtin’in gözlemlerine göre bizlerin çağdaş dünyasında mutlak bir gerçeği üstlenmek olanaksızdır ve insanın, kendi adına konuşmak yerine alıntılar yapmakla yetinmesi gerekir”[2]


“Çul gibi kaba ve gevşek dokumasından uzun etekleri saçaklı, kısa kollu ve belden de iple bağlı kalın entari giyen, ayakları da sandaletli toplumlarına, İskit’ler, daha hafif dokumalardan yapılmış tünik-mintan, pantolon ve ince deriden ya da keçeden konçlu çizme giymesini, bir de giysisi böyle olan koşumlu biniciliği öğretmişler”di[3]. “İskitler kısa gömlek, uzun pantolon, dize kadar deri bot ve kafalarını rüzgardan koruyan sivri bir şapka giyerlerdi, son derece makul bir giyim tarzları vardı. Altaylıların giyim biçimi ise çok gariptir. Buna karşın Türkler ve Moğollar refah günlerinde çok görkemli ve farklı kılıklarla gezseler de genelde, yani yoksul olduklarında, sırtlarına kimi zaman sepilenmiş kimi zaman sepilenmemiş ya da delik deşik olmuş bir hayvan postu almakla yetinirlerdi”[4].
“Türkler’in geleneksel ve sağlam düzenli “Boylar-Birliği” biçiminde Ordu-Devlet halinde bulunmaları, kolay ve çabuk “seferber” oluşlarını sağlıyordu. Bunun için, kadınlı-erkekli kullandıkları ve üstünlüklerini sağlayan, atlı/süvari kılığı olan kollu ve çatal giyimi bulmuşlardı. Başka kavimlerde eskiden görülmeyen bu kıyafetin belirgin vasfı, kışın hem soğuktan koruması, hem de ata binip, koşturabilmesi için, rahat olması idi. Atlı/süvari kılığı ile beraber, bu giyime uyan şu nesneleri giyiyorlardı: Ayakta, edik (keçe kaplı veya deriden) çizme; bacakta potur/şalvar (pantolon); gövdede gömlek, yelek, çepken; belde, hançer ve başka gereçler asılı tokalı kur

15 Temmuz 2014

1880'lerde Anadolu


Fotoğraf Fethiye'yi 1880li yıllarda gezen  Alman bir antropolog tarafından çekilmiştir. 1800'lerin sonlarını konuşurken sanılıyor ki memlekette Şinasiler, Namık Kemaller fink atıyor. Anadoludaki halk hiç de onlar gibi değildi. Bu arkadaş mesela, bin yıl önce Asya'daki atalarını her şeyiyle yansıtmaya devam ediyor.


Felix Von Luschan, 11 Ağustos 1854 doğumlu ve mesleki hayatına birçok bilimsel alanı sığdırmayı başarabilmiş bir bilim adamıdır. Arkeoloji, tıp, etnoloji Luschan’ın adından başarıyla sözettirdiği bilim alanlarıdır. Luschan bir arkeolog ve etnoloji uzmanı olarak dünyanın farklı noktalarına insanların etnik kökenlerini incelemek amacıyla birçok araştırma gezisi yapmış, farklı insan topluluklarına ait farklı kültürleri her açıdan değerlendirmeye çalışmıştır.
Luschan araştırmaları için yaptığı gezilerinden bir tanesini de 1883-84 yılında Likya’ya düzenlemiş, Likya bölgesini ayrıntılı bir şekilde incelemiş, bölge insanı ve yerel kültürü hakkında araştırmalar yapmıştır. Öyle ki; gezi ve incelemeleri sonrasında  2 ciltten oluşan araştırma yazılarını, kendisi gibi bir bilim adamı olan yakın arkadaşı Eugen Petersen ile oldukça kapsamlı bir kitap haline getirmiştir. İlk kez 1889 yılında, Almanca olarak yayınlanan “Reisen in Lykien Milyas Und Kibyratis” adlı kitabında, Likya ve çevresinde yaşayan farklı kültürlere ait ilginç araştırma yazılarına yer vermiştir.
Luschan, 1880 gibi eski bir tarihe ait olsa da araştırma yazılarını kendi çektiği fotoğraflarla desteklemiştir. Antropolog kimliği ile çektiği bu fotoğraflardan bazıları da ilginç bir şekilde o tarihlerde Likya bölgesinde yaşayan Türklere aittir. Kitabında ve sonraki araştırmalarında Türk etnik kimliğine ve özellikle Likya bölgesinde dağınık şekilde yaşayan Tahtacılar’a dair ayrıntılı gözlemler ve ölçümler de yapmıştır. Ölçümler diyorum, zira kitabının sonunda bölge köylerinde yaşayan Türklere ait antropolojik ölçümleri de yayınlamıştır. Bunların içinde köy köy ayrılan kafatası çap ölçümleri dahi vardır. İlk bakışta biraz garip gelse de aslında Luschan’ın bir antropolog olduğunu unutmamak gerekir.







Fakat öyle dikkat çekici birşey var ki o da; Luschan’ın o tarihlerde çektiği Türk insanlarına (Yörükler) ait portreler. Luschan, kitabındaki bu portreleri de çeşitli şekillerde sınıflandırmış. Bu portrelerde bölgedeki Yörüklere ait ilginç bir nokta var; o da Likya’da yaşayan Yörüklerin saç modelleri. 1880′lerin ortaları gibi hiç de erken olmayan bir tarih olsa da; anlaşılan o ki Likya’da yaşayan Yörükler tarih karşısında çok da fazla aşınmamışlar. Yörük erkeklerinin saç kesimleri orta Asya’dan üç-dört kuşak önce gelen dedelerine benzer

01 Nisan 2014

“Anadolu’nun fethi” düğümü, İlyaz Bingül

Bu yazıya yada “Anadolu’nun Fethi” hikayesine şöylesi bir konvansiyonel giriş ile başlayabiliriz: Çağrı Bey, komutasındaki kuvvetlerle Bizans yönetimindeki DoğuA Anadolu sınırlarını aşıp Van Gölü havzasına girdi. İlk olarak Anadolu’ya giren, Ermeni kaynaklarının “mızrak, ok ve yaydan oluşan silahları çekili, beli kemerli, uzun ve örülü saçlı, rüzgar gibi uçan Türk atlıları ve yağmur gibi atılan oklar” karşısında Bizans komutanı Senekerim’in gönderdiği kuvvetler yenilgiye uğratıldı. Ardından Çağrı Bey, kuzeye yönelip Gürcülerin oturdukları Nahçıvan tarafına yürüdü; bütün bölgeyi kolayca hakimiyet ve denetimi altına almayı başardı. Bu keşif hareketi sonucunda, yolu üzerinde katılan takviyelerle birlikte beş-altı bin atlıyı bulan küçük sayılabilecek bir kuvveti dahi Bizans’ın Doğu Anadolu’daki kuvvetlerinin durduramayacağını bizzat tespit etti. 

Maveraünnehr’e dönüp, devlet kurma yolunda mücadele veren kardeşi Tuğrul Bey’e ulaşarak keşif seferi hakkında geniş bilgi verdi ve şöyle dedi: “Biz, buradaki güçlü devletlerle mücadele edemeyiz, ancak Horasan, Azerbeycan ve Doğu Anadolu’ya gidip oralarda hükümran olabiliriz, zira oralarda bize karşı koyabilecek hiç bir kuvvet yok”. 

“Anadolu Fethi” adlı hikaye şöyle de başlatılabilir: 395-98 yılları arasında Hun Türklerinin Anadolu’yu istila hareketini Hunlara tâbi Sabar (Sabir, Sibir) Türklerinin 510 dolayında Bizans’la mücadelesi izledi; Türklerin Anadolu’ya üçüncü girişi 8. yüzyıldan itibaren Abbasi halifeliğinde paralı askerlik görevi yaptıkları dönemdedir yollu bir girişle de başlatılabilir hikaye –istenirse. Bense böyle başlamam hikayeye,
çünkü, ortada anlatılacak bir hikaye vardır var olmasına ya, bu hikayenin adı “Türklerin Anadolu’yu Fethi” değil Anadolu’da bir fetih vukuu bulmadığı için. “Doğu ve Batı Gök Türk devletleri sarsıntı geçiriyordu. Sarsıntı boylara da yansıdı. Artık boy grupları değil, teker teker boyların her biri ön plana çıkmaya başladılar. Bunların ilk ve en önemlisi Sir Tarduşlardır. Batı Gök Türk ülkesinde yani Kırgızistan ve Kazakistan topraklarında 634’ten sonra On Ok organizasyonu boy gruplaşması ortaya çıktı. Bu organizasyon daha sonra Türgiş adını aldı ve Oğuzların alt yapısını oluşturdu. 766’dan sonra ise Batı Oğuzları diye tanındı. Selçuklu ve Osmanlı imparatorluklarını kuran Oğuz Türkleri işte bunlardır.”1 Oğuz boyları Çin’e göç ederken yurtlarında kalan Oğuz boyları Uygur, Karluk ve Basmıllarla birleşerek Göktürk egemenliğine karşı savaştılar. Uygurlann onları hakimiyet altına alma girişimlerine karşı ayaklandılar. 10. yüzyıldan itibaren Seyhun boylarında görülmeye başlayan Oğuz boylarının Dokuz Oğuzlarla olan irtibatı tartışmalıdır. Selçuklu, Osmanlı, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Safevi isimleriyle kurulan dört büyük imparatorluğun, Haldun’un deyimiyle, kurucu asabiyesi bu boydur. 10. yüzyılın ikinci yarısından sonra Oğuz ana kütlesinden iki ayrı kopma oldu. Bunlardan birinci kısım Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlara inerken ikinci kısmı ise bir uç şehri olan Cend şehrini tercih etti. Bu birinci kısım Türkler Grek kaynaklannda “Guz”, Rus kaynaknaklarındaTorki ya da Torci olarak kaydedildi.2 –Belli bir olay örgüsüne yönelik kurulacak hikayenin başlangıcındayız diyebiliriz.

10. yüzyılda, Moğol ve bazı başka grupların baskısı Oğuzları (Türkleri), bugün Moğolistan olarak bilinen bölgede, 6. yüzyılda ortaya çıkıp bağımsız bir kültür oluşturmada en önemli aşamaları katettikleri bu toprakları bırakmaya zorlamıştır. Çin Türkistanı dışında Altayların doğusunda hemen hemen hiç Oğuz/Türk kalmamıştır. Nüfusun çoğalmasına neden olan bu göçlerle birlikte daha önceleri Altaylar ve Volga arasına yerleşmiş olan Oğuzlar/Türkler batıya ve güneye doğru göç etmek zorunda kalacaklardır.

6.-8. yüzyıllarda hüküm süren G/Kök-Türkler siyasal birliğinin yıkılmasının ardından Oğuzların batıya doğru tarihte bilinen en eski hareketleri 9. yüzyıldaki Peçenek hareketi idi. Hazar devletinin çöküşünden sonra Oğuzların yeni bir hareketi meydana geldi; İdil Nehri üzerinden gelerek bugünkü güney Rusta’dan geçtiler. Bizans kaynakları onları Uz (Adzoi), Rus vakayinameleri ise Tork adıyla kaydetti. Bu Oğuzlar muhtemelen kendilerinin yakın kardeşleri olan Peçeneklerle birleşmediler. Çeşitli yönlerden ve biri diğerinin hareketlerinden habersiz ve ayrı şekilde gelen Oğuzlar/Türkler tarafından Bizans’ın hem Anadolu’daki hem Balkan Yarımadası’ndaki eyaletleri tarihinde ilk defa akınlara uğruyordu.3

11. yüzyılda Oğuzlar oldukça gevşek bağlarla birbirine bağlı ve her biri kendi hesabına mücadele veren birbirinden kopuk bu aşiretler/ boylar topluluğu oradan oraya savruluşların içinden hayata tutunmaya, bir başka eloktronla birleşmeye çalışan “bekar elektron”lar izlenimi vermektedir: “Birkaç gün içinde çok büyük bir varlık olmaktan tamamen dağılmış olmaya ya da tamamen dağınık bir durumdan birleşmiş bir yüce güç olmaya geçebilen, sıkı bağları olmayan bir birliktiler. (…) askeri harekatta önderlik etmekten öte bir yetkisi olmayan bir başkanı, bir gün içinde benimseyip gene bir gün içinde ondan tamamen kopabilirlerdi”4. “Göçebeler bir yerden diğerine göçüyorlar, hiçbir yerde koruyucu askerler bırakmıyorlar, harap edilen şehirleri onarmıyorlar, mevcut devletleri yıkıp da yerine kendi devletlerini kurmağa çalışmıyorlardı. Diğer taraftan Selçuk torunları Horasan’daki Gazneli Sultan Mahmud’un oğlu Mes’ud zamanındaki ilk muzafferiyetlerinden sonra hükümdarlık hukukunu benimsemeğe başladılar.”5

9. yüzyıl ortalarından sonra Oğuzların önemli bir kısmının yurtlarından göç etme sürecine girdikleri görülüyor. Bu göç edenlerden bir grup Karadeniz’in kuzeyinden batıya doğru göç etti; tarihi kaynaklar onları “Uz” adıyla kaydetti6.

11. yüzyılın ikinci çeyreğinde Oğuz aşiretlerinin bir kısmı güney Rusya’da, bir bölüğü İran/Horasan’da,